Makale Bilgi nedir?

[Tolga Hancı]

Öznel Deneyimden Evrensel Hakikate Uzanan Bir Soruşturma​

Bir çocuğun ilk defa bisiklete binmeyi öğrendiği o anı düşünün. Hız, denge, hareket — hepsi birden bedende yankılanır. Şimdi şunu sorun kendinize: peki bu çocuğun annesi, bisiklet sürmeyi ona tarif etmişse, annenin bu durumda "bilgisi" var mıdır? Yoksa asıl bilgi çocuğun bedeninde mi oluşmaktadır?

Bu soru göründüğünden çok daha derin bir kuyuya açılır. Bilginin doğası, felsefenin epistemoloji adını verdiği dalının temel meselesidir; ve bu soru yalnızca akademik bir tartışma konusu olmaktan çıkıp gündelik varoluşumuzu doğrudan etkileyen bir meseleye dönüşür. Neyi bilebiliriz? Nasıl biliriz? Bilgi öznel bir deneyim midir, yoksa herkese eşit biçimde erişilebilen nesnel bir yapı mı?

I. Klasik Tanım: Gerekçelendirilmiş Doğru İnanç​

Batı felsefesinin temel taşlarından olan Platon, Theaitetos diyaloğunda bilgiyi tanımlamaya girişir ve üç koşulun bir arada bulunması gerektiğini öne sürer: bir önermenin doğru olması, öznenin buna inanması ve bu inancın gerekçelendirilmiş olması. Bu tanım yüzyıllarca epistemolojinin temel taşı olarak kalmıştır.



1963 yılında Edmund Gettier yalnızca üç sayfalık bir makayle bu kadim tanımı sarstı.1 Gettier, doğru-gerekçelendirilmiş-inanç koşullarının hepsinin sağlanmasına rağmen bilginin bulunmadığı durumlar olabileceğini gösterdi. Örnek vermek gerekirse: bir işe başvurduğunuzu, işi kazanacak kişinin cebinde on madeni para olduğuna inandığınızı varsayalım. "İşi kazanacak kişinin cebinde on madeni para vardır" diye düşünürsünüz. Oysa siz işi kazanmışsınızdır ve tesadüfen sizin de cebinizde on madeni para vardır. İnanç doğrudur, gerekçelidir; ama bu bilgi midir?

Gettier problemi, epistemolojide tam anlamıyla bir deprem etkisi yarattı ve filozofları bilginin daha kapsamlı tanımlarını aramaya yöneltti. Bu arayış hâlâ sürmektedir.

II. Bilginin Türleri: Tek Bir Şey Midir?​

Bilgiyi tek bir kavramla açıklamanın güçlüğü kısmen buradan gelir: bilgi, aslında birbirinden yapısal olarak farklı birçok fenomeni kapsayan bir şemsiye kavramdır. Analitik felsefede bu ayrımlar son derece önemlidir.

Önermeli Bilgi (Knowing That)​

"Dünya güneşin etrafında döner", "3+5=8" ya da "Kant 1724'de doğdu" gibi ifadeler önermeli bilginin örnekleridir. Bertrand Russell bu bilgi türünü ayrıntılı biçimde çözümlemiştir. Bu tür bilgi dil aracılığıyla ifade edilebilir, başkasına aktarılabilir ve doğrulanabilir. Nesnel yapısı, onu bilimsel söylemin temel birimi hâline getirir.

Nasıl-Bilgisi (Knowing How)​

Gilbert Ryle, 1949'da yayımlanan The Concept of Mind adlı eserinde "nasıl-bilgisi" ile "ne-bilgisi" arasındaki farka dikkat çekmiştir.2 Piyano çalmak, araba kullanmak ya da şiir okumak gibi edimler bir "nasıl"ı içerir ve bu bilgi yalnızca pratik deneyimle edinilebilir. Bir kitaptan yüzme tekniğini ezberleyebilirsiniz; ama suya girene kadar yüzmeyi bilmiyorsunuzdur. Ryle bu ayrımı "kategorik hata" kavramıyla ilişkilendirmiş; ikisini birbirine karıştırmanın köklü yanlış anlamalara yol açtığını göstermiştir.

Tanıma Bilgisi (Knowledge by Acquaintance)​

Russell'ın terminolojisinde "tanıma yoluyla bilgi", doğrudan deneyimle elde edilen bilgiyi ifade eder. Acıyı, sevinci ya da kırmızı rengi bilebilmemiz için bunları bizzat deneyimlemiş olmamız gerekir. Bu bilgi türü öznel bir boyut taşır ve bir diğerine kavramlar aracılığıyla tamamen aktarılamaz.

III. Büyük Filozofların Görüşleri: Tarihsel Bir Hat​

Epistemoloji tarihinin en büyük gerilimi, rasyonalistler ile ampiristler arasındadır. Descartes'a göre gerçek bilginin kaynağı akıldır; duyular yanıltıcı olabilir ama düşünen bir öznenin var olduğu kesindir — ünlü cogito ergo sum (düşünüyorum, öyleyse varım) çıkarımı buradan gelir. Locke ve Hume ise aklın boş bir levha (tabula rasa) olduğunu, tüm bilginin deneyimden türediğini savunur.

Kant, bu iki geleneği sentezlemeye girişir. Ona göre zihin, deneyimi belirli yapılar (apriori kategoriler) aracılığıyla işler; bu nedenle bilgi ne saf akıldan ne de salt deneyimden kaynaklanır: ikisinin birlikteliğinden doğar. Uzay, zaman ve nedensellik gibi kategoriler dünyayı önceden biçimlendiren zihinsel kalıplardır; dolayısıyla biz dünyayı "olduğu gibi" değil, zihnimizin yapısı tarafından şekillendirilmiş biçimiyle biliriz.

Bu noktada bilginin öznellikle olan ilişkisi kaçınılmaz biçimde gündeme gelir: eğer bilgi zihnin yapısıyla koşullandırılmışsa, farklı zihinler farklı bilgilere mi ulaşır?

IV. Öznel Deneyim ve Fenomenoloji: Bilinç İçinden Bilgi​

20. yüzyılda Edmund Husserl'in kurduğu fenomenoloji hareketi, bilgiyi öznel deneyimin yapılarını çözümleyerek anlamaya girişir. Husserl'e göre bilinç, nesnel gerçeklikle temas etmenin değil, niyetsellik (intentionality) adını verdiği yapı aracılığıyla dünyayı anlamlandırmanın zeminidir. Zihin her zaman bir şeyin bilincidir; nesneler bilinçten bağımsız değil, bilinç içinde anlam kazanır.

"Bir yarasa olmak nasıl bir şeydir?" sorusu, herhangi bir nesnel bilginin ötesinde, birinci-şahıs deneyimin devredilemez boyutuna işaret eder.— Thomas Nagel, "What Is It Like to Be a Bat?", 1974

Thomas Nagel'ın 1974'te kaleme aldığı meşhur makalesi, bu meseleyi son derece keskin bir biçimde formüle eder.3 Yarasalar ultrasonik algıyla dünyayı "görür". Biz bir yarasanın biyolojisi, sinir sistemi ve davranışları hakkında eksiksiz nesnel bilgiye sahip olsak dahi, yarasanın dünyayı nasıl deneyimlediğini bilemeyiz. Bu fenomenal boyut — Nagel'ın "qualia" olarak andığı deneyimin öznel niteliği — nesnel bilimin ulaşamayacağı bir alana işaret eder.

Frank Jackson'ın "Mary'nin Odası" düşünce deneyi bu tartışmayı daha da derinleştirir: renk biliminin tüm nesnel bilgilerine sahip olan ama siyah-beyaz bir odada büyüyen Mary, odadan çıkıp ilk kez kırmızı gördüğünde yeni bir şey öğrenir mi? Jackson'a göre evet; bu yeni bilgi, bilgi-argümanı olarak adlandırılan sorunu ortaya koyar: fenomenal deneyim, nesnel olgular üzerine indirgeyemeyeceğimiz ayrı bir bilgi katmanı oluşturur.4

V. Dil, Bağlam ve Bilginin Sosyal Boyutu​

Wittgenstein'ın geç dönem felsefesi, bilginin bireysel değil toplumsal bir pratik olduğunu ileri sürer. Felsefi Araştırmalar'da "dil oyunları" kavramıyla gösterdiği şudur: bir sözcük ya da önermenin anlamı, bir bağlam içindeki kullanımından ibarettir. "Bilmek" fiili de böyledir — satranç oynayan birinin "bu hamleyi bilmesi" ile bir fizikçinin "elektron yükünü bilmesi" arasında derin bir fark vardır.

Thomas Kuhn ise bu anlayışı bilim tarihi bağlamında genişletir.5 Farklı paradigmalar içinde yetişmiş bilim insanları aynı deney düzeneğini farklı kavramsal çerçevelerle anlamlandırır. Bu nedenle "bilim" de tamamen nötr ve öznel yorumdan arındırılmış bir etkinlik değildir; paradigmanın kendisi bilginin neye benzeceğini, hangi soruların sorulabileceğini ve hangi yanıtların kabul göreceğini belirler.

VI. Günlük Hayattan Bir Soruşturma​

Tüm bu kavramsal ayrımları günlük hayata taşıyalım. Sabah uyandığınızda "bugün yağmur yağacak" diye düşünürsünüz; bu, meteoroloji verilerine dayanan gerekçelendirilmiş bir inançtır. Başka bir yerde, aynı hava koşullarını görmüş biri aynı sonuca koku ve nem duygusuyla ulaşır. Her iki kişi de "biliyor" olabilir; ancak birinin bilgisi önermeli ve dışsal, diğerinkiyse bedensel ve içsel bir zemine oturur.

Şimdi daha yoğun bir örneğe geçelim: yakın birini kaybetmek. Psikoloji literatürü yas sürecini aşamalar hâlinde tanımlar; bir terapist bu bilgiyi kavramsal olarak eksiksiz biçimde taşıyabilir. Ne var ki bizzat derin bir kayıp yaşamış olan biri, aynı süreci "içerden bilir" — bu bilgi, tanıma bilgisinin en ham ve devredilmez örneğidir. İki bilgi türü birbirini tamamlar ama biri diğerinin yerine geçemez.

Sonuç: Bilgi Tekil Değil, Katmanlıdır​

Epistemoloji tarihine bütünsel bakıldığında şu tablo ortaya çıkar: bilgi, tek tip bir nesne değil; birbirini tamamlayan ve kimi zaman gerilim içinde olan birden fazla fenomenin toplamıdır. Platon'dan Kant'a, Wittgenstein'dan Nagel'a uzanan çizgide filozofların ortak derdi, bilginin içinde durduğu gerçeklikle kurduğu ilişkinin asıl ne anlama geldiğidir.

Nesnel önermeli bilgi, paylaşılan bir anlam dünyası inşa etmemizi sağlar; bilim, teknoloji ve kurumlar bu zemin üstüne kurulur. Ama fenomenal ve pratik bilgi olmadan bu nesnel yapılar insani bir anlam kazanamaz — "acı nedir" sorusunu yanıtlayabilmek için acı çekmiş olmak gerekir. İki düzey birbirini gerektirmektedir.

Dolayısıyla "bilgi öznel mi, nesnel mi?" sorusu yanlış kurulmuş bir alternatiftir. Daha doğru soru şudur: Hangi bilgi türü, hangi amaç için, hangi özne tarafından, hangi bağlamda aranıyor? Soruyu bu biçimde yeniden çerçevelediğimizde epistemolojinin kapısı hem anlıksal hem de varoluşsal bir zenginlikle açılır.

Notlar ve Kaynaklar​

1. Edmund Gettier, "Is Justified True Belief Knowledge?", Analysis, 23 (1963), s. 121–123.
2. Gilbert Ryle, The Concept of Mind, Hutchinson, Londra, 1949.
3. Thomas Nagel, "What Is It Like to Be a Bat?", The Philosophical Review, 83/4 (1974), s. 435–450.
4. Frank Jackson, "Epiphenomenal Qualia", Philosophical Quarterly, 32 (1982), s. 127–136.
5. Thomas S. Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions, University of Chicago Press, 1962.

Ek okuma: Platon, Theaitetos; Immanuel Kant, Saf Aklın Eleştirisi (1781); Edmund Husserl, Logische Untersuchungen (1900–01); Ludwig Wittgenstein, Felsefi Araştırmalar (1953).