DEHB’yi (ADHD) Anlamak: Dikkatsizlikten Duygusal Düzenlemeye
DEHB’yi anlamanın en büyük zorluklarından biri, dışarıdan görünen davranışlarla kişinin beyninde gerçekten yaşanan süreçlerin birbirinden çok farklı olabilmesidir.
Bir insanın bir işi sürekli ertelemesi, randevulara geç kalması, eşyalarını kaybetmesi, konuşmaları bölmesi veya başladığı işleri tamamlayamaması dışarıdan bakıldığında kolayca tembellik, dikkatsizlik veya sorumsuzluk olarak yorumlanabilir.
Oysa Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), yalnızca kişinin iradesiyle açıklanabilecek bir davranış biçimi değildir. Beynin özellikle dikkat, dürtü kontrolü, çalışma belleği, motivasyon, zaman algısı ve yürütücü işlevler gibi sistemlerini etkileyen nörogelişimsel bir bozukluktur.
DEHB’yi yalnızca “yerinde duramayan çocuklar” üzerinden düşünmek bu nedenle oldukça eksik bir yaklaşımdır.
DEHB’de Sık Görülen Belirtiler
1. Dikkati Sürdürmekte Güçlük
DEHB’de temel sorun çoğu zaman hiç odaklanamamak değildir.
Asıl sorun, dikkatin hangi noktaya yöneltileceğini ve orada ne kadar tutulacağını kontrol etmekte yaşanan güçlüktür.
Kişinin zihni aynı anda çok sayıda uyaranla meşgul olabilir. Çevredeki sesler, düşünceler, yapılacak işler veya ilgi çekici herhangi bir uyaran mevcut görevin önüne geçebilir.
Bu nedenle kişi:
• Bir işi uzun süre devam ettirmekte zorlanabilir.
• Kolayca başka şeylere yönelebilir.
• Konuşmaları takip etmekte zorlanabilir.
• Dikkatsiz hatalar yapabilir.
• Verilen talimatların bazı aşamalarını unutabilir.
Buradaki mesele çoğu zaman dikkatin yokluğu değil, dikkatin düzenlenmesindeki güçlüktür.
2. Hiperaktivite ve İçsel Huzursuzluk
Hiperaktivite her zaman sürekli koşmak, hareket etmek veya yerinde duramamak şeklinde görülmez.
Özellikle yetişkinlik döneminde hiperaktivite daha çok içsel huzursuzluk biçiminde ortaya çıkabilir.
Kişi oturuyor olsa bile zihinsel olarak sürekli hareket halinde hissedebilir.
Parmaklarla masaya vurmak, ayak sallamak, sürekli bir işle meşgul olma ihtiyacı hissetmek veya gerçekten gevşeyememek bunun bazı örnekleridir.
3. Dürtüsellik
DEHB’de beynin davranışı gerçekleştirmeden önce kısa süreliğine durup sonuçları değerlendiren kontrol mekanizmaları yeterince etkili çalışmayabilir.
Bunun sonucunda kişi:
• Başkalarının sözünü kesebilir.
• Düşünmeden cevap verebilir.
• Ani kararlar alabilir.
• Gereksiz harcamalar yapabilir.
• Daha sonra pişman olacağı davranışlarda bulunabilir.
Buradaki önemli nokta şudur:
Dürtüsellik her zaman bilinçli bir umursamazlık değildir.
Kişinin düşünce ile eylem arasındaki “dur ve değerlendir” aşamasını oluşturmakta zorlanması söz konusu olabilir.
4. Zaman Algısındaki Güçlükler
DEHB ile ilişkilendirilen önemli problemlerden biri de halk arasında “zaman körlüğü” olarak adlandırılan durumdur.
Kişi bir işin ne kadar süreceğini doğru tahmin etmekte zorlanabilir.
Örneğin birkaç dakika süreceğini düşündüğü bir iş yarım saat sürebilir veya haftalar sonra teslim edilmesi gereken bir görev, son gün gelene kadar zihinsel olarak yeterince “yakın” hissedilmeyebilir.
Bunun sonucunda:
• Sürekli geç kalma,
• Son dakikada çalışma,
• Teslim tarihlerini kaçırma,
• Zamanı yanlış tahmin etme
gibi sorunlar ortaya çıkabilir.
5. Duyguları Düzenlemekte Güçlük
DEHB yalnızca dikkat problemi değildir.
Birçok kişide duygusal düzenleme güçlüğü de önemli bir sorun olabilir.
Küçük bir hayal kırıklığı beklenenden daha büyük bir öfkeye veya üzüntüye dönüşebilir.
Kişinin yaşadığı duygu yanlış değildir; ancak duygunun şiddetini ayarlamak ve duygusal durumdan yeniden çıkmak zorlaşabilir.
Bu nedenle:
• Sabırsızlık,
• Kolay öfkelenme,
• Düşük hayal kırıklığı toleransı,
• Duygusal iniş çıkışlar
daha sık görülebilir.
6. Bir İşe Başlamakta Zorlanmak
DEHB ile ilgili en yanlış yorumlanan durumlardan biri budur.
Kişi ne yapması gerektiğini bilir.
Hatta yapmak da isteyebilir.
Fakat niyet ile eylem arasında adeta görünmez bir engel oluşabilir.
Bu yüzden dışarıdan son derece basit görünen bir işe başlamak bile ciddi bir zihinsel çaba gerektirebilir.
Sonuç çoğu zaman erteleme olur.
Burada önemli ayrım şudur:
Erteleme her zaman motivasyonsuzluk veya tembellik değildir.
Bazı durumlarda yürütücü işlevlerdeki güçlüklerin sonucudur.
7. Çalışma Belleği Güçlükleri
Çalışma belleği, zihnin geçici çalışma alanı gibidir.
Bir telefon numarasını birkaç saniye boyunca akılda tutmak, bir konuşmanın önceki kısmını hatırlamak veya birkaç aşamalı bir talimatı takip etmek çalışma belleğine bağlıdır.
DEHB’de bu sistem daha kolay zorlanabilir.
Kişi:
• Bir odaya neden girdiğini unutabilir.
• Telefonunu veya anahtarını sık sık kaybedebilir.
• Bir konuşmanın ortasında ne söyleyeceğini unutabilir.
• Birden fazla aşamadan oluşan görevleri takip etmekte zorlanabilir.
Bu durum mutlaka kişinin genel hafızasının kötü olduğu anlamına gelmez.
Sorun daha çok bilgiyi aktif olarak zihinde tutabilme süreciyle ilgilidir.
8. Hiperodaklanma
DEHB’nin ilginç özelliklerinden biri, dikkatsizliğin yanında bazı konulara aşırı yoğun odaklanmanın da görülebilmesidir.
Kişi ilgisini güçlü biçimde çeken bir işle uğraşırken saatlerin geçtiğini fark etmeyebilir.
Bu durum bazen yüksek üretkenlik ve yaratıcılık sağlayabilir.
Fakat aynı zamanda:
• Yemek yemeyi unutmak,
• Diğer sorumlulukları ihmal etmek,
• Zamanın geçtiğini fark etmemek,
• Yapılan işi bırakıp başka bir göreve geçememek
gibi problemlere yol açabilir.
Yani hiperodaklanma her zaman avantaj değildir.
Asıl problem yine dikkatin kontrol edilmesidir.
9. Organizasyon Güçlükleri
Dağınıklık DEHB’de yalnızca fiziksel bir problem değildir.
Planlama, önceliklendirme, görevleri sıraya koyma ve sistemleri uzun süre sürdürebilme gibi yürütücü işlevler zorlanabilir.
Kişi düzen kurabilir fakat bunu devam ettirmekte zorlanabilir.
Bu nedenle çalışma alanlarının dağınık olması, randevuların unutulması veya yapılacak işlerin giderek birikmesi görülebilir.
10. Reddedilmeye ve Eleştiriye Aşırı Hassasiyet
DEHB ile ilgili tartışmalarda sık kullanılan kavramlardan biri Reddedilmeye Duyarlı Disfori (RSD) olarak adlandırılır.
RSD bağımsız ve resmi bir psikiyatrik tanı değildir.
Ancak bazı DEHB’li kişiler eleştirilme, başarısız olma veya reddedilme ihtimaline karşı olağanüstü yoğun duygusal tepkiler bildirmektedir.
Bu durum kişinin:
• Sürekli onay aramasına,
• Eleştiriden kaçınmasına,
• Sosyal ortamlardan uzaklaşmasına,
• Hata yapmaktan aşırı korkmasına
neden olabilir.
Burada bilimsel açıdan önemli olan, RSD’nin DEHB’nin resmi tanı kriterlerinden biri olmadığını unutmamaktır.
11. Enerji Düzeylerinde Dalgalanmalar
Bazı DEHB’li kişiler enerjilerini gün boyunca dengeli biçimde sürdüremediklerini ifade eder.
Bir dönemde son derece hareketli, üretken ve zihinsel olarak uyarılmış hissederken daha sonra belirgin bir tükenmişlik yaşayabilirler.
Bu durum uyku, stres, motivasyon, görevin ilgi çekiciliği ve kişinin genel sağlık durumu gibi başka faktörlerden de etkilenebilir.
Dolayısıyla enerji dalgalanmalarını tek başına DEHB’ye bağlamak doğru değildir.
12. Duyusal Aşırı Yüklenme ve Zihinsel Bulanıklık
Bazı DEHB’li kişiler yüksek ses, parlak ışık, kalabalık ortam veya aynı anda çok sayıda uyaran karşısında daha kolay bunaldıklarını belirtir.
Buna zaman zaman “beyin sisi” olarak tarif edilen zihinsel bulanıklık da eşlik edebilir.
Ancak bunlar DEHB’ye özgü belirtiler değildir.
Uyku eksikliği, anksiyete, depresyon, stres ve başka birçok durum benzer şikâyetlere neden olabilir.
Bu nedenle bu belirtilerin varlığı tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez.
DEHB Bir Karakter Kusuru Değildir
DEHB’li bir kişiyi davranışları üzerinden karakter yargısına tabi tutup “tembel”, “sorumsuz” veya “isteksiz” diye etiketlemek yerine, onun bu davranışların arkasında neler yaşadığını anlamaya çalışmak çok daha önemlidir.
Dışarıdan basit görünen bir işi başlatmak, zamanı yönetmek, dikkati sürdürmek veya duyguları düzenlemek onun için ciddi bir zihinsel mücadele olabilir.
Bu nedenle gerçek anlayış, davranışın yalnızca yüzeyine bakmakla değil; kişinin hangi zorluklarla uğraştığını, neler hissettiğini ve günlük hayatını sürdürebilmek için ne kadar görünmeyen çaba harcadığını fark etmekle başlar.
Tedavi Mümkün mü?
DEHB belirtileri kişinin günlük yaşamını, eğitimini, işini veya ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa bir psikiyatri uzmanı tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
DEHB tedavisinde ilaçlar birçok hastada belirtilerin azaltılmasında oldukça etkili olabilir. Ancak tedavi yalnızca ilaçtan ibaret değildir.
Psikoeğitim, bilişsel-davranışçı yaklaşımlar, çevresel düzenlemeler, günlük rutinlerin yapılandırılması ve uyku düzeninin iyileştirilmesi gibi yöntemler de tedavinin önemli parçaları olabilir.
Hangi yaklaşımın kullanılacağı kişinin yaşına, belirtilerinin niteliğine, yaşam koşullarına ve eşlik eden başka psikiyatrik veya tıbbi durumlara göre belirlenir.
Bugünkü bilimsel bilgi düzeyinde DEHB’yi tamamen ortadan kaldıran kesin bir “kür” bulunmamaktadır.
Mevcut tedavilerin temel amacı belirtileri azaltmak, kişinin işlevselliğini artırmak ve günlük yaşamını daha yönetilebilir hale getirmektir.
DEHB konusunda nörobilim ve psikiyatri önemli ilerlemeler kaydetmiş olsa da beynin bu farklı çalışma örüntüsünü tamamen ve kalıcı biçimde ortadan kaldırabilecek bir tedavi açısından bilim henüz o noktada değildir.
Belki de bu nedenle DEHB konusunda yapılabilecek en büyük hatalardan biri, kişinin nörolojik olarak yaşadığı güçlükleri ahlaki veya karaktere ilişkin kusurlar gibi değerlendirmektir.
Bir davranışı görmek kolaydır; o davranışın ortaya çıkmasına neden olan zihinsel süreci görmek ise çok daha zordur.