-
- Katılım
- 22 Mart 2025
-
- Mesajlar
- 137
-
- Tepkime puanı
- 9
-
- Puan
- 18
Saat dokuz buçuk, uyku vakti geldi ama çocuk oyununu bitirmek istemiyor. Bir ebeveyn kuralı tartışmasız uygular, bir başkası "yorulunca kendisi yatar" der. Bu varsayımsal sahne, ebeveynliğin en eski tartışmalarından birini küçük ölçekte taşır: Çocuk katı sınırlarla mı daha sorumlu ve dengeli büyür, yoksa geniş bir serbestlik alanıyla mı? Bir taraf, disiplinsiz büyüyen çocuğun hayata hazırlıksız kalacağını söyler. Öteki taraf, baskının çocuğun özgüvenini ve kendi isteğiyle bir şey yapma gücünü söndüreceğini savunur. Araştırmalar iki tarafın kaygılarını da ciddiye almayı gerektiriyor. Ama aynı araştırmalar bu ikilemin büyük ölçüde yanlış kurulduğunu da gösteriyor.
Baumrind'in haritası: Talep ve sıcaklık
Ebeveynlik tutumları üzerine bugünkü tartışmanın çoğu, psikolog Diana Baumrind'in 1960'ların sonunda başlattığı çalışmalara dayanır. Baumrind, Kaliforniya'da, çoğu orta sınıf ve Avrupa kökenli Amerikalı ailelerden gelen 100 okul öncesi çocukla çalıştı. Ebeveynlerin dört noktada ayrıştığını gördü: sevgi ve sıcaklık gösterme, disiplin yöntemleri, iletişim biçimi ve çocuktan beklenen olgunluk düzeyi (Macmillan, t.y.).
Bu farklardan üç tutum tanımlandı. Otoriter ebeveynde kurallar nettir ve beklentiler yüksektir, ama ebeveynin sözü sorgulanmaz. Ceza sert olabilir ve duygular üzerine pek konuşulmaz. İzin verici ya da hoşgörülü ebeveyn sıcak ve kabul edicidir, fakat az talepte bulunur ve disiplini gevşektir. Yetkili ebeveyn ise sınır koyar ama esnektir. Çocuğunu dinler, kuralların nedenini açıklar ve kendini ne otorite ne de arkadaş olarak görür; kendini bir rehber olarak görür. Sonraki araştırmacılar dördüncü bir tutum ekledi: çocuğunun hayatıyla ilgilenmeyen ihmalkâr ebeveyn. İhmalkârlık izin vericilikle karıştırılabilir. Oysa izin verici ebeveyn çocuğunu çok önemser, ihmalkâr ebeveyn ise ilgisizdir (Macmillan, t.y.). Aynı kaynaktaki karşılaştırmanın sadeleştirilmiş hâli şöyledir:
Bu tablo önemli bir şeyi açığa çıkarır: "Katı sınır" ile "tam serbestlik" tek bir çizginin iki ucu değildir. Ebeveynlik en az iki ayrı eksende değişir: çocuktan ne kadar şey beklendiği ve çocuğa ne kadar sıcaklıkla karşılık verildiği. Yetkili tutum, yüksek beklentiyi yüksek sıcaklıkla birleştirdiği için tartışmanın iki kutbunun da dışında durur.
Araştırmalar iki uç hakkında ne söylüyor?
Bu alandaki en kapsamlı tablolardan biri, Martin Pinquart'ın (2017a) 1.435 çalışmayı bir araya getiren meta-analizinden gelir. Meta-analiz, aynı soruyu inceleyen çok sayıda çalışmanın sonuçlarını istatistiksel olarak birleştiren yöntemdir. Pinquart, ebeveynlik tutumları ile çocuk ve ergenlerdeki dışa yönelim sorunları arasındaki ilişkiye baktı. Saldırganlık, kural çiğneme ve karşı gelme bu gruptaki davranışlardır. Sıcaklık, davranışların izlenip yönlendirilmesi, çocuğa özerklik tanınması ve yetkili tutum daha az sorunla ilişkiliydi, ama bu ilişkiler çok küçük ile küçük arasındaydı. Sert denetim, psikolojik denetim, otoriter, izin verici ve ihmalkâr tutumlar ise daha fazla sorunla birlikte görülüyordu. En güçlü ilişkiler sert denetim ve psikolojik denetimde ortaya çıktı.
Aynı yazarın ikinci meta-analizi 1.015 çalışmayı kapsar ve kaygı, depresif belirtiler gibi içe yönelim belirtilerini ele alır. Bu çalışma da benzer bir yön gösterir: Sıcaklık, özerklik tanıma ve yetkili tutum daha az belirtiyle, sert ve psikolojik denetim ise daha fazla belirtiyle ilişkilidir (Pinquart, 2017b). Yani tartışma yalnızca çocuğun "uslu" olup olmamasıyla sınırlı değildir; duygusal belirtiler de tablonun parçasıdır.
Bu sonuçların iki önemli sınırı var. Birincisi, ilişkilerin bir kısmı iki yönlüdür. Ebeveyn tutumu çocuğun davranışını etkileyebildiği gibi, zorlanan bir çocuk da ebeveyni daha sert ya da daha denetleyici olmaya itebilir (Pinquart, 2017a). İkincisi, ilişkiler istatistiksel olarak tutarlı ama küçüktür. Ebeveynlik tutumu, çocuğun nasıl biri olacağını tek başına belirlemez.
Katı sınırın en sert ucu: Fiziksel ceza
Katılığın en uç biçimlerinden biri fiziksel cezadır. Elizabeth Gershoff ve Andrew Grogan-Kaylor (2016), şaplak üzerine yapılan araştırmaları birleştirdi; şaplağı açık elle kalçaya ya da kol ve bacaklara vurma olarak tanımladılar. Çalışma, toplam 160 binden fazla çocuğu kapsayan 111 etki büyüklüğünü inceledi. Şaplak, ele alınan 17 sonucun 13'ünde olumsuz yönde anlamlı biçimde ilişkiliydi; saldırganlık, antisosyal davranış ve ruh sağlığı sorunları bunlar arasındaydı. Ebeveynlerin asıl hedeflediği kısa ya da uzun vadeli itaatle ise ilişkili bulunmadı. Bu alandaki çalışmaların önemli bir kısmı gözleme dayandığı için neden-sonuç kesinliği sınırlıdır. Araştırmacılar bu sorunu farklı araştırma desenlerinin sonuçlarını karşılaştırarak ele almıştır. Bulgular, "sert ama etkili" varsayımının kendi hedefi olan itaat açısından bile desteklenmediğini düşündürüyor.
Tam serbestliğin bedeli
Öteki uç da sorunsuz değildir. Pinquart'ın (2017a) verilerinde izin verici tutum aynı dönemde daha fazla dışa yönelim sorunuyla birlikte görülüyordu. Bu tutum, bu sorunlardaki zaman içindeki değişimi yordayan tutumlar arasında da yer alıyordu. Kanıttan çok yorum düzeyinde olası bir açıklama şudur: Çocuk, kendi davranışını düzenlemeyi öğrenmek için bir süre dış bir çerçeveye ihtiyaç duyar. Hiç kural yoksa çocuğun zamanla benimseyeceği bir ölçü de yoktur. Burada bir ayrımı korumak gerekir: Serbestlik ile ilgisizlik aynı şey değildir. İhmalkâr tutum, çocuğa alan bırakmaktan çok onu yalnız bırakmaktır.
Asıl ayrım: Baskı mı, çerçeve mi?
Araştırmacılar uzun süre "denetim" kavramını birbirinden çok farklı davranışlar için kullandı. Wendy Grolnick ve Eva Pomerantz (2009), denetimin 220'den fazla çalışmada farklı biçimlerde tanımlandığına dikkat çekerek bir ayrım önerdi. Buna göre yalnızca baskı, araya girme ve tahakkümle tanımlanan davranışlar denetim sayılmalıdır. Çoğu zaman denetim diye anılan ama esasen yol göstermeye dayanan davranışlar ise yapı olarak adlandırılmalıdır. Yapı; kurallar, beklentiler ve öngörülebilir sonuçlar sunmayı kapsar. Denetim ise çocuğu taleplere uymaya zorlamayı, sorunlarını onun yerine çözmeyi ve çocuğun değil ebeveynin bakış açısını esas almayı içerir. Denetimin karşı kutbunda özerklik desteği durur: çocuğun bakış açısını hesaba katan ve kendi kararlarını vermesine alan açan tutum.
Bu tanımdan çıkan ilginç bir sonuç, kuralları gevşek görünen bir ebeveynin de denetleyici olabileceğidir. Çocuğunun her sorununu onun yerine çözen, her seçimini onun adına yapan bir ebeveyn sert görünmez. Ama bu çerçevede çocuğa kendi yolunu bulma fırsatı tanımaz. Aynı biçimde, kuralları net olan bir ebeveyn de baskıcı olmak zorunda değildir.
Pinquart'ın en güçlü ilişkileri bulduğu psikolojik denetim, bu ayrımda özel bir yerde durur. Psikolojik denetim, çocuğun davranışından çok iç dünyasına, yani düşüncelerine, duygularına ve kendini ifade etmesine yönelen baskıdır. "Beni üzmek istiyorsan devam et" gibi suçluluk uyandıran sözler, bunun gündelik hayattaki karşılığına varsayımsal bir örnektir.
Aynı uyku saati sahnesine üç farklı varsayımsal yanıtla dönelim:
Üçüncü yanıt, iki kutbun ortalaması değildir; sınırı ve serbestliği farklı işlere ayırır. Sınır uyku saatini belirler, serbestlik ise çocuğun o sınırın içinde gerçekten karar verebileceği bir alan açar.
Serbest zaman ve öz disiplin
Tartışmanın bir başka cephesi, çocuğun zamanının ne kadarının yetişkinlerce planlandığıdır. Jane Barker ve arkadaşları (2014), 6-7 yaşındaki 70 çocuğun okul dışındaki etkinliklerini iki gruba ayırdı. "Yapılandırılmış" etkinlikler ders, antrenman ve ödev gibi işlerdi. "Daha az yapılandırılmış" etkinlikler ise yalnız ya da arkadaşlarla serbest oyun, gezi ve okuma gibi işlerdi. Ardından çocukların öz yönelimli yürütücü işlevlerini ölçtüler. Bu kavram, bir hedefe ilerlerken ne yapacağına ve ne zaman yön değiştireceğine dışarıdan talimat almadan kendisinin karar verebilmesini anlatır. Daha az yapılandırılmış etkinliklere daha çok zaman ayıran çocuklar bu ölçümde daha iyi sonuç aldı. Yapılandırılmış etkinliklere daha çok zaman ayıranlar ise daha zayıf sonuç aldı. İlişki yaş, sözel yetenek ve hane geliri hesaba katıldığında da sürdü.
Araştırmacılar bu bulgunun bir ilişki olduğunu, neden-sonuç bağını kanıtlamadığını vurguluyor (University of Colorado Boulder, 2014). Örneğin bu becerileri zaten güçlü olan çocuklar serbest etkinliklere daha çok yöneliyor olabilir. Örneklem de küçüktür. Yine de bulgu bir fikirle uyumludur: Öz disiplin yalnızca dışarıdan verilen talimatla değil, kendi kararını verme fırsatıyla da beslenebilir. Burada da serbestlik kuralsızlık anlamına gelmez. Çocuğun programında boş alan bırakmak, ebeveynin bir çerçeve içinde verdiği bilinçli bir karardır.
Tartışma hâlâ nerede sürüyor?
Kültür: Katılık her yerde aynı anlamı taşır mı?
Baumrind'in sınıflandırması, büyük ölçüde tek bir kültürel ortamdan gelen ailelerle kuruldu. Ruth Chao (1994), Çinli ailelerdeki sıkı ebeveynliğin Batılı "otoriter" etiketine tam oturmadığını savundu. Chao'ya göre Çin kültüründeki eğitme (training) kavramında sıkı yönlendirme ve gözetim; ilgi, özen ve bağlılıkla iç içe düşünülür. Bir ders kitabı, Meksika kökenli Amerikalı annelerle yapılan bir gözlem çalışmasını da aktarır. Bu annelerin çocuklarını çoğu zaman kısa bir komutla yönlendirdiği, ama neredeyse hiç fiziksel ceza ya da sert tehdit kullanmadığı görülmüştür. Araştırmacılar bu ilişkiyi otoriter değil, sevgi içeren bir otorite olarak yorumlamıştır (Macmillan, t.y.).
Bu bulgular, ebeveynin otoritesinin kültüre göre farklı anlamlar taşıyabileceğini gösterir. Ama aynı kaynak kültürel farkların abartılmaması gerektiğini de vurgular: Sert ve soğuk ebeveynlik her grupta zararlı görünmektedir. Tartışılan şey, sıcaklıkla birlikte uygulanan sıkı bir çerçevenin her yerde aynı biçimde algılanıp algılanmadığıdır. Kabalığın ya da sertliğin meşrulaştırılması tartışılan şey değildir.
Mizaç: Ebeveyn mi çocuğu, çocuk mu ebeveyni biçimlendirir?
Çocuklar aynı tutuma aynı biçimde karşılık vermez. Ürkek bir çocuk daha fazla güvenceye, dürtüsel bir çocuk daha net yönergelere ihtiyaç duyabilir. Dışarıdan bakan biri birinci ebeveyni gevşek, ikinciyi katı bulabilir. Aşırı korumacılığın da kimi zaman çocuğun kaygısının nedeni değil sonucu olabileceği ileri sürülmüştür (Macmillan, t.y.). Pinquart'ın bulduğu iki yönlü ilişkiler de bu noktayı destekler. Bu yüzden "en iyi tutum hangisi?" sorusu, çocuğun kim olduğu sorulmadan tam olarak yanıtlanamaz.
Sonuç: İkilem değil, bileşim
Katı sınırlar ile tam serbestlik arasındaki çatışma, araştırmaların ışığında çoğunlukla yanlış konmuş bir seçimdir. Kanıtların en tutarlı biçimde işaret ettiği sorun sınırların varlığı değildir. Sorun, sınırların sertlik ve baskıyla uygulanması ya da hiç olmamasıdır. Üç şey daha az davranış sorunuyla ve kaygı gibi daha az duygusal güçlükle ilişkilidir: sıcaklık, açık beklentiler ve çocuğun bakış açısını hesaba katan bir özerklik alanı. Bu ilişkiler küçüktür, kısmen iki yönlüdür ve kültürden, mizaçtan etkilenir. Bu yüzden bir tarif değil, bir yön gösterirler.
Gündelik hayata çevrildiğinde soru "kural koymalı mıyım?" olmaktan çıkar ve şuna dönüşür: Bu kural çocuğumun kendi kendini yönetmeyi öğrenmesine mi yardım ediyor, yoksa yalnızca benim kontrolümü mü sağlıyor?
Kaynakça
Ebeveynlik tutumları ve çocuk sonuçları
Gershoff, E. T., & Grogan-Kaylor, A. (2016). Spanking and child outcomes: Old controversies and new meta-analyses. Journal of Family Psychology, 30(4), 453–469. https://doi.org/10.1037/fam0000191
Macmillan. (t.y.). Challenges for Caregivers. Yaşam boyu gelişim ders kitabı, 6. bölüm (çevrimiçi sürüm). Bölüm sayfası
Pinquart, M. (2017a). Associations of parenting dimensions and styles with externalizing problems of children and adolescents: An updated meta-analysis. Developmental Psychology, 53, 873–932. PubMed kaydı
Pinquart, M. (2017b). Associations of parenting dimensions and styles with internalizing symptoms in children and adolescents: A meta-analysis. Marriage and Family Review. ResearchGate kaydı
Denetim, yapı ve kültür
Chao, R. K. (1994). Beyond parental control and authoritarian parenting style: Understanding Chinese parenting through the cultural notion of training. Child Development, 65, 1111–1119. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1994.tb00806.x
Grolnick, W. S., & Pomerantz, E. M. (2009). Issues and challenges in studying parental control: Toward a new conceptualization. Child Development Perspectives, 3(3), 165–170. https://doi.org/10.1111/j.1750-8606.2009.00099.x
Serbest zaman ve öz yönelimli beceriler
Barker, J. E., Semenov, A. D., Michaelson, L., Provan, L. S., Snyder, H. R., & Munakata, Y. (2014). Less-structured time in children's daily lives predicts self-directed executive functioning. Frontiers in Psychology, 5, 593. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.00593
University of Colorado Boulder. (2014). Kids whose time is less structured are better able to meet their own goals, says CU-Boulder study. CU Boulder Today. Haber sayfası
Baumrind'in haritası: Talep ve sıcaklık
Ebeveynlik tutumları üzerine bugünkü tartışmanın çoğu, psikolog Diana Baumrind'in 1960'ların sonunda başlattığı çalışmalara dayanır. Baumrind, Kaliforniya'da, çoğu orta sınıf ve Avrupa kökenli Amerikalı ailelerden gelen 100 okul öncesi çocukla çalıştı. Ebeveynlerin dört noktada ayrıştığını gördü: sevgi ve sıcaklık gösterme, disiplin yöntemleri, iletişim biçimi ve çocuktan beklenen olgunluk düzeyi (Macmillan, t.y.).
Bu farklardan üç tutum tanımlandı. Otoriter ebeveynde kurallar nettir ve beklentiler yüksektir, ama ebeveynin sözü sorgulanmaz. Ceza sert olabilir ve duygular üzerine pek konuşulmaz. İzin verici ya da hoşgörülü ebeveyn sıcak ve kabul edicidir, fakat az talepte bulunur ve disiplini gevşektir. Yetkili ebeveyn ise sınır koyar ama esnektir. Çocuğunu dinler, kuralların nedenini açıklar ve kendini ne otorite ne de arkadaş olarak görür; kendini bir rehber olarak görür. Sonraki araştırmacılar dördüncü bir tutum ekledi: çocuğunun hayatıyla ilgilenmeyen ihmalkâr ebeveyn. İhmalkârlık izin vericilikle karıştırılabilir. Oysa izin verici ebeveyn çocuğunu çok önemser, ihmalkâr ebeveyn ise ilgisizdir (Macmillan, t.y.). Aynı kaynaktaki karşılaştırmanın sadeleştirilmiş hâli şöyledir:
| Tutum | Sıcaklık | Disiplin | Olgunluk beklentisi |
|---|---|---|---|
| Otoriter | Düşük | Katı, çoğu zaman fiziksel | Yüksek |
| İzin verici | Yüksek | Nadir | Düşük |
| Yetkili | Yüksek | Ölçülü, bolca konuşmayla | Orta |
Bu tablo önemli bir şeyi açığa çıkarır: "Katı sınır" ile "tam serbestlik" tek bir çizginin iki ucu değildir. Ebeveynlik en az iki ayrı eksende değişir: çocuktan ne kadar şey beklendiği ve çocuğa ne kadar sıcaklıkla karşılık verildiği. Yetkili tutum, yüksek beklentiyi yüksek sıcaklıkla birleştirdiği için tartışmanın iki kutbunun da dışında durur.
Araştırmalar iki uç hakkında ne söylüyor?
Bu alandaki en kapsamlı tablolardan biri, Martin Pinquart'ın (2017a) 1.435 çalışmayı bir araya getiren meta-analizinden gelir. Meta-analiz, aynı soruyu inceleyen çok sayıda çalışmanın sonuçlarını istatistiksel olarak birleştiren yöntemdir. Pinquart, ebeveynlik tutumları ile çocuk ve ergenlerdeki dışa yönelim sorunları arasındaki ilişkiye baktı. Saldırganlık, kural çiğneme ve karşı gelme bu gruptaki davranışlardır. Sıcaklık, davranışların izlenip yönlendirilmesi, çocuğa özerklik tanınması ve yetkili tutum daha az sorunla ilişkiliydi, ama bu ilişkiler çok küçük ile küçük arasındaydı. Sert denetim, psikolojik denetim, otoriter, izin verici ve ihmalkâr tutumlar ise daha fazla sorunla birlikte görülüyordu. En güçlü ilişkiler sert denetim ve psikolojik denetimde ortaya çıktı.
Aynı yazarın ikinci meta-analizi 1.015 çalışmayı kapsar ve kaygı, depresif belirtiler gibi içe yönelim belirtilerini ele alır. Bu çalışma da benzer bir yön gösterir: Sıcaklık, özerklik tanıma ve yetkili tutum daha az belirtiyle, sert ve psikolojik denetim ise daha fazla belirtiyle ilişkilidir (Pinquart, 2017b). Yani tartışma yalnızca çocuğun "uslu" olup olmamasıyla sınırlı değildir; duygusal belirtiler de tablonun parçasıdır.
Bu sonuçların iki önemli sınırı var. Birincisi, ilişkilerin bir kısmı iki yönlüdür. Ebeveyn tutumu çocuğun davranışını etkileyebildiği gibi, zorlanan bir çocuk da ebeveyni daha sert ya da daha denetleyici olmaya itebilir (Pinquart, 2017a). İkincisi, ilişkiler istatistiksel olarak tutarlı ama küçüktür. Ebeveynlik tutumu, çocuğun nasıl biri olacağını tek başına belirlemez.
Katı sınırın en sert ucu: Fiziksel ceza
Katılığın en uç biçimlerinden biri fiziksel cezadır. Elizabeth Gershoff ve Andrew Grogan-Kaylor (2016), şaplak üzerine yapılan araştırmaları birleştirdi; şaplağı açık elle kalçaya ya da kol ve bacaklara vurma olarak tanımladılar. Çalışma, toplam 160 binden fazla çocuğu kapsayan 111 etki büyüklüğünü inceledi. Şaplak, ele alınan 17 sonucun 13'ünde olumsuz yönde anlamlı biçimde ilişkiliydi; saldırganlık, antisosyal davranış ve ruh sağlığı sorunları bunlar arasındaydı. Ebeveynlerin asıl hedeflediği kısa ya da uzun vadeli itaatle ise ilişkili bulunmadı. Bu alandaki çalışmaların önemli bir kısmı gözleme dayandığı için neden-sonuç kesinliği sınırlıdır. Araştırmacılar bu sorunu farklı araştırma desenlerinin sonuçlarını karşılaştırarak ele almıştır. Bulgular, "sert ama etkili" varsayımının kendi hedefi olan itaat açısından bile desteklenmediğini düşündürüyor.
Tam serbestliğin bedeli
Öteki uç da sorunsuz değildir. Pinquart'ın (2017a) verilerinde izin verici tutum aynı dönemde daha fazla dışa yönelim sorunuyla birlikte görülüyordu. Bu tutum, bu sorunlardaki zaman içindeki değişimi yordayan tutumlar arasında da yer alıyordu. Kanıttan çok yorum düzeyinde olası bir açıklama şudur: Çocuk, kendi davranışını düzenlemeyi öğrenmek için bir süre dış bir çerçeveye ihtiyaç duyar. Hiç kural yoksa çocuğun zamanla benimseyeceği bir ölçü de yoktur. Burada bir ayrımı korumak gerekir: Serbestlik ile ilgisizlik aynı şey değildir. İhmalkâr tutum, çocuğa alan bırakmaktan çok onu yalnız bırakmaktır.
Asıl ayrım: Baskı mı, çerçeve mi?
Araştırmacılar uzun süre "denetim" kavramını birbirinden çok farklı davranışlar için kullandı. Wendy Grolnick ve Eva Pomerantz (2009), denetimin 220'den fazla çalışmada farklı biçimlerde tanımlandığına dikkat çekerek bir ayrım önerdi. Buna göre yalnızca baskı, araya girme ve tahakkümle tanımlanan davranışlar denetim sayılmalıdır. Çoğu zaman denetim diye anılan ama esasen yol göstermeye dayanan davranışlar ise yapı olarak adlandırılmalıdır. Yapı; kurallar, beklentiler ve öngörülebilir sonuçlar sunmayı kapsar. Denetim ise çocuğu taleplere uymaya zorlamayı, sorunlarını onun yerine çözmeyi ve çocuğun değil ebeveynin bakış açısını esas almayı içerir. Denetimin karşı kutbunda özerklik desteği durur: çocuğun bakış açısını hesaba katan ve kendi kararlarını vermesine alan açan tutum.
Bu tanımdan çıkan ilginç bir sonuç, kuralları gevşek görünen bir ebeveynin de denetleyici olabileceğidir. Çocuğunun her sorununu onun yerine çözen, her seçimini onun adına yapan bir ebeveyn sert görünmez. Ama bu çerçevede çocuğa kendi yolunu bulma fırsatı tanımaz. Aynı biçimde, kuralları net olan bir ebeveyn de baskıcı olmak zorunda değildir.
Pinquart'ın en güçlü ilişkileri bulduğu psikolojik denetim, bu ayrımda özel bir yerde durur. Psikolojik denetim, çocuğun davranışından çok iç dünyasına, yani düşüncelerine, duygularına ve kendini ifade etmesine yönelen baskıdır. "Beni üzmek istiyorsan devam et" gibi suçluluk uyandıran sözler, bunun gündelik hayattaki karşılığına varsayımsal bir örnektir.
Aynı uyku saati sahnesine üç farklı varsayımsal yanıtla dönelim:
- Baskı: "Hemen yat, yoksa yarın tablet yok. Zaten hep böylesin." Kural var ama gerekçesi yok; tehdit ve utandırma var.
- Çerçevesizlik: "Ne zaman istersen yat." Çatışma çıkmaz ama çocuğun yönünü bulacağı bir ölçü de kalmaz.
- Yapı ve özerklik desteği: "Uyku saatimiz dokuz buçuk, çünkü sabah okul var. Oyununu bitirmek için beş dakikan var; hangi kitabı okuyacağımızı sen seç." Kural net, gerekçe açık, seçim alanı gerçek.
Üçüncü yanıt, iki kutbun ortalaması değildir; sınırı ve serbestliği farklı işlere ayırır. Sınır uyku saatini belirler, serbestlik ise çocuğun o sınırın içinde gerçekten karar verebileceği bir alan açar.
Serbest zaman ve öz disiplin
Tartışmanın bir başka cephesi, çocuğun zamanının ne kadarının yetişkinlerce planlandığıdır. Jane Barker ve arkadaşları (2014), 6-7 yaşındaki 70 çocuğun okul dışındaki etkinliklerini iki gruba ayırdı. "Yapılandırılmış" etkinlikler ders, antrenman ve ödev gibi işlerdi. "Daha az yapılandırılmış" etkinlikler ise yalnız ya da arkadaşlarla serbest oyun, gezi ve okuma gibi işlerdi. Ardından çocukların öz yönelimli yürütücü işlevlerini ölçtüler. Bu kavram, bir hedefe ilerlerken ne yapacağına ve ne zaman yön değiştireceğine dışarıdan talimat almadan kendisinin karar verebilmesini anlatır. Daha az yapılandırılmış etkinliklere daha çok zaman ayıran çocuklar bu ölçümde daha iyi sonuç aldı. Yapılandırılmış etkinliklere daha çok zaman ayıranlar ise daha zayıf sonuç aldı. İlişki yaş, sözel yetenek ve hane geliri hesaba katıldığında da sürdü.
Araştırmacılar bu bulgunun bir ilişki olduğunu, neden-sonuç bağını kanıtlamadığını vurguluyor (University of Colorado Boulder, 2014). Örneğin bu becerileri zaten güçlü olan çocuklar serbest etkinliklere daha çok yöneliyor olabilir. Örneklem de küçüktür. Yine de bulgu bir fikirle uyumludur: Öz disiplin yalnızca dışarıdan verilen talimatla değil, kendi kararını verme fırsatıyla da beslenebilir. Burada da serbestlik kuralsızlık anlamına gelmez. Çocuğun programında boş alan bırakmak, ebeveynin bir çerçeve içinde verdiği bilinçli bir karardır.
Tartışma hâlâ nerede sürüyor?
Kültür: Katılık her yerde aynı anlamı taşır mı?
Baumrind'in sınıflandırması, büyük ölçüde tek bir kültürel ortamdan gelen ailelerle kuruldu. Ruth Chao (1994), Çinli ailelerdeki sıkı ebeveynliğin Batılı "otoriter" etiketine tam oturmadığını savundu. Chao'ya göre Çin kültüründeki eğitme (training) kavramında sıkı yönlendirme ve gözetim; ilgi, özen ve bağlılıkla iç içe düşünülür. Bir ders kitabı, Meksika kökenli Amerikalı annelerle yapılan bir gözlem çalışmasını da aktarır. Bu annelerin çocuklarını çoğu zaman kısa bir komutla yönlendirdiği, ama neredeyse hiç fiziksel ceza ya da sert tehdit kullanmadığı görülmüştür. Araştırmacılar bu ilişkiyi otoriter değil, sevgi içeren bir otorite olarak yorumlamıştır (Macmillan, t.y.).
Bu bulgular, ebeveynin otoritesinin kültüre göre farklı anlamlar taşıyabileceğini gösterir. Ama aynı kaynak kültürel farkların abartılmaması gerektiğini de vurgular: Sert ve soğuk ebeveynlik her grupta zararlı görünmektedir. Tartışılan şey, sıcaklıkla birlikte uygulanan sıkı bir çerçevenin her yerde aynı biçimde algılanıp algılanmadığıdır. Kabalığın ya da sertliğin meşrulaştırılması tartışılan şey değildir.
Mizaç: Ebeveyn mi çocuğu, çocuk mu ebeveyni biçimlendirir?
Çocuklar aynı tutuma aynı biçimde karşılık vermez. Ürkek bir çocuk daha fazla güvenceye, dürtüsel bir çocuk daha net yönergelere ihtiyaç duyabilir. Dışarıdan bakan biri birinci ebeveyni gevşek, ikinciyi katı bulabilir. Aşırı korumacılığın da kimi zaman çocuğun kaygısının nedeni değil sonucu olabileceği ileri sürülmüştür (Macmillan, t.y.). Pinquart'ın bulduğu iki yönlü ilişkiler de bu noktayı destekler. Bu yüzden "en iyi tutum hangisi?" sorusu, çocuğun kim olduğu sorulmadan tam olarak yanıtlanamaz.
Sonuç: İkilem değil, bileşim
Katı sınırlar ile tam serbestlik arasındaki çatışma, araştırmaların ışığında çoğunlukla yanlış konmuş bir seçimdir. Kanıtların en tutarlı biçimde işaret ettiği sorun sınırların varlığı değildir. Sorun, sınırların sertlik ve baskıyla uygulanması ya da hiç olmamasıdır. Üç şey daha az davranış sorunuyla ve kaygı gibi daha az duygusal güçlükle ilişkilidir: sıcaklık, açık beklentiler ve çocuğun bakış açısını hesaba katan bir özerklik alanı. Bu ilişkiler küçüktür, kısmen iki yönlüdür ve kültürden, mizaçtan etkilenir. Bu yüzden bir tarif değil, bir yön gösterirler.
Gündelik hayata çevrildiğinde soru "kural koymalı mıyım?" olmaktan çıkar ve şuna dönüşür: Bu kural çocuğumun kendi kendini yönetmeyi öğrenmesine mi yardım ediyor, yoksa yalnızca benim kontrolümü mü sağlıyor?
Kaynakça
Ebeveynlik tutumları ve çocuk sonuçları
Gershoff, E. T., & Grogan-Kaylor, A. (2016). Spanking and child outcomes: Old controversies and new meta-analyses. Journal of Family Psychology, 30(4), 453–469. https://doi.org/10.1037/fam0000191
Macmillan. (t.y.). Challenges for Caregivers. Yaşam boyu gelişim ders kitabı, 6. bölüm (çevrimiçi sürüm). Bölüm sayfası
Pinquart, M. (2017a). Associations of parenting dimensions and styles with externalizing problems of children and adolescents: An updated meta-analysis. Developmental Psychology, 53, 873–932. PubMed kaydı
Pinquart, M. (2017b). Associations of parenting dimensions and styles with internalizing symptoms in children and adolescents: A meta-analysis. Marriage and Family Review. ResearchGate kaydı
Denetim, yapı ve kültür
Chao, R. K. (1994). Beyond parental control and authoritarian parenting style: Understanding Chinese parenting through the cultural notion of training. Child Development, 65, 1111–1119. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.1994.tb00806.x
Grolnick, W. S., & Pomerantz, E. M. (2009). Issues and challenges in studying parental control: Toward a new conceptualization. Child Development Perspectives, 3(3), 165–170. https://doi.org/10.1111/j.1750-8606.2009.00099.x
Serbest zaman ve öz yönelimli beceriler
Barker, J. E., Semenov, A. D., Michaelson, L., Provan, L. S., Snyder, H. R., & Munakata, Y. (2014). Less-structured time in children's daily lives predicts self-directed executive functioning. Frontiers in Psychology, 5, 593. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.00593
University of Colorado Boulder. (2014). Kids whose time is less structured are better able to meet their own goals, says CU-Boulder study. CU Boulder Today. Haber sayfası