Makale İndirgemeciliğin Kültürel Kökenleri ve Düşünce Paradigmaları Üzerindeki Süzgeç Etkisi

[Tolga Hancı]

Bir saatin nasıl çalıştığını anlamanın en kestirme yolu onu sökmektir. Çarklar, yay ve zemberek tek tek incelenir, sonra parçaların birbirine nasıl bağlandığı çözülür. Bu yöntem modern bilimin en verimli alışkanlıklarından biridir ve indirgemecilik adı verilen geniş düşünce ailesinin en masum hâlidir. Sorun, söküm masasındaki bu alışkanlık bir dünya tasavvuruna dönüştüğünde başlar. Saat “yalnızca çarklardan ibaret” sayılınca zamanı ölçmek, bir randevuya yetişmek ya da saatin babadan kalma olması gibi anlamlar da gerçekliğin dışına itilir.

Bu yazının sorusu şudur: İndirgemecilik nasıl olup da bir araştırma yönteminden, neyin görüleceğini ve neyin açıklama sayılacağını belirleyen bir süzgece dönüşür ve bu dönüşümde kültürün payı nedir? Savunulan tez ölçülüdür. Parçalara ayırarak düşünmek insan aklının genel bir yeteneğidir ve bilimin büyük başarılarının kaynağıdır. Kültürel olarak biçimlenen şey bu yeteneğin kendisi değil, onun örtük bir varlık anlayışına dönüşmesidir: gerçek olan, ölçülebilen ve parçalarına ayrılabilendir kabulü. Yazı önce kavramları ayırıyor, ardından bu dönüşümün tarihini, süzgecin işleyişini, kültürel dayanaklarını ve iki somut vakayı ele alıyor. Son bölümde tezin kendi sınırları tartışılıyor.

Hangi indirgemecilik?

İndirgemecilik tek bir görüş değildir. Bilim felsefesinde en az üç tür birbirinden ayrılır (Brigandt ve Love, 2023):

• Ontolojik indirgemecilik: Bir sistemin, örneğin bir organizmanın, moleküllerden ve onların etkileşimlerinden başka bir şeyden oluşmadığı görüşü.
• Metodolojik indirgemecilik: Sistemlerin en verimli biçimde mümkün olan en alt düzeyde incelenebileceği ve deneylerin moleküler nedenleri ortaya çıkarmayı hedeflemesi gerektiği görüşü.
• Epistemik indirgemecilik: Üst düzey süreçlere ilişkin bilginin, daha temel bir düzeye ilişkin başka bir bilgi gövdesine indirgenebileceği görüşü.

Bu ayrımın önemi, türler arasında doğrudan bir gerektirme ilişkisi bulunmamasıdır. Brigandt ve Love'a göre ontolojik indirgemeciliğin zayıf biçimi, yani her tekil biyolojik sürecin bir fiziko-kimyasal süreçle özdeş olduğu görüşü, bugün filozoflar ve biyologlar arasında varsayılan tutumdur. Buna karşılık metodolojik indirgemecilik tartışmalıdır. Yalnızca indirgemeci araştırma stratejilerinin ilgili biyolojik özellikleri gözden kaçıran sistematik yanlılıklar taşıdığı ileri sürülmüştür. Dolayısıyla bu yazının eleştirisi fizikalizme yönelmiyor; dünyanın fiziksel olması, onu anlamanın tek meşru yolunun en alt düzey olduğu anlamına gelmez.

Epistemik indirgemenin klasik modeli Ernest Nagel'e aittir. Nagel'in 1961 tarihli modelinde indirgeme, ikincil bir bilimin yasalarının, birincil bilimin kuramsal varsayımlarından ve iki dili birbirine bağlayan köprü ilkelerinden mantıksal olarak türetilmesiyle gerçekleşir. Bu fikrin kökü, bütün bilgiyi tek bir ortak dilde birleştirmeyi amaçlayan mantıkçı empirizmin birleşik bilim programına uzanır. Bugün böyle genel bir birleşmenin yakın gelecekte beklenemeyeceği yaygın biçimde kabul edilmektedir. Yine de indirgeme bir düzenleyici ideal olarak işlemeyi sürdürebilir ve özgül bir normatif güç taşır: Bir indirgeme yapılabiliyorsa yapılmalıdır (van Riel ve Van Gulick, 2025). Süzgecin ilk ipucu bu normatif güçtür. İndirgeme yalnızca mümkün bir açıklama türü olmaktan çıkıp ulaşılması gereken açıklama türü sayıldığında, ona ulaşmayan her açıklama eksik görünmeye başlar.

Gündelik dilde bu durum tanıdık bir kalıpla ortaya çıkar: “Aşk sadece kimyadır”, “insan sadece genlerinin taşıyıcısıdır”, “zihin sadece beyindir.” Bu cümleler bir bulgudan bir hükme sıçrar. Aşkın kimyasal bir boyutunun olması metodolojik bir bulgudur; “sadece” sözcüğü ise o düzeyde görünmeyen her şeyin yanılsama olduğunu ilan eden ontolojik ve çoğu zaman değer yüklü bir eklemedir. Bu yazıda bu kalıba kısaca sadece-cilik denecek.

Önemli ayrım: Bu yazının eleştirdiği şey parçaları incelemek değil, parçalar düzeyinde görülmeyenin gerçek olmadığı sonucuna varmaktır. İlki bir yöntemdir. İkincisi yöntemden türetilmiş, ama yöntemin kendisinin kanıtlayamayacağı bir dünya görüşüdür.

Yöntemden dünya görüşüne: Kısa bir soykütük

Descartes'ın kuralları ve makine beden

René Descartes 1637'de yayımlanan Yöntem Üzerine Konuşma'da dört kural önerir. İkincisi, modern indirgemeciliğin sloganı gibi okunabilir: incelenen güçlüklerin her birini mümkün olduğu ve yeterli çözüm için gerektiği kadar çok parçaya bölmek. Ancak kuralların devamı çoğu zaman unutulur. Üçüncü kural en basit nesnelerden başlayıp adım adım daha karmaşık olanın bilgisine yükselmeyi, dördüncüsü ise hiçbir şeyin atlanmadığından emin olacak kadar eksiksiz sayımlar yapmayı ister (Descartes, 1637; Veitch çevirisinden aktarılmıştır). Yani Descartes'ın programı yalnızca bölmekten değil, bölüp yeniden birleştirmekten oluşuyordu. Bu yazının tezi, sonraki yüzyıllarda yaygınlaşan alışkanlığın bu çiftin daha çok ilk yarısını koruduğudur.

Aynı eserin beşinci bölümünde Descartes hayvan bedenini, insan yapımı otomatlardan kıyaslanamayacak kadar iyi düzenlenmiş, Tanrı eliyle yapılmış bir makine olarak görmeyi önerir. Brigandt ve Love'ın (2023) aktardığına göre Descartes kalbin hareketini işlevle değil, yalnızca hareket hâlindeki maddeyle açıklamaya çalışmıştı. Makine metaforu böylece canlıyı anlamanın merkezine yerleşti. Bu metafor çok şey aydınlattı. Ama her metafor gibi bazı şeyleri de gölgede bıraktı. Bir yorum olarak şu söylenebilir: Bir makinenin amacı dışarıdan, onu yapandan gelir. Bu yüzden canlıyı makine olarak düşünmek, onun kendi bütünlüğünü ve yönelimini açıklanması gereken bir olgu olmaktan çıkarıp açıklanıp geçilmesi gereken bir görüntüye dönüştürmeye yatkındır.

Doğanın ikiye bölünmesi

Galileo, Descartes, Boyle ve Locke'la şekillenen strateji doğayı ikiye ayırdı. Bir yanda büyüklük, şekil ve hareket gibi matematiksel olarak ifade edilebilen birincil nitelikler vardı. Öbür yanda renk, ses ve koku gibi ikincil nitelikler. İkinciler zihnin doğaya eklediği şeyler sayıldı ve nihayetinde birincilerle açıklanıp ortadan kaldırılması gereken öğeler olarak görüldü (Desmet ve Irvine, 2022).

Alfred North Whitehead bu stratejiye doğanın ikiye bölünmesi adını verdi ve karşısına açık bir ilke koydu: Doğa felsefesi için algılanan her şey doğadadır, seçip ayıklayamayız. Onun örneğiyle, gün batımının kızıl parıltısı da bilim insanlarının bu olguyu açıklamak için başvurduğu moleküller ve elektrik dalgaları kadar doğanın parçası olmalıdır (Whitehead, 1920). Whitehead 1925'te bu eleştiriyi bir safsata adıyla genelleştirdi: yerinde olmayan somutluk safsatası, yani soyut olanı somut sanma hatası. Ona göre bilimsel soyutlamaların büyük başarısı, felsefeye bu soyutlamaları olguların en somut ifadesi olarak kabul etme yükünü bindirmişti (Desmet ve Irvine, 2022). Whitehead, bu tablo içinde şairlerin güle kokusu ve bülbüle şarkısı için övgü düzerken yanıldıklarını alaycı biçimde yazar (Desmet ve Irvine, 2022'deki aktarımıyla).

Husserl: Yöntemi varlık sanmak

Edmund Husserl son eseri Avrupa Bilimlerinin Krizi'nde (1936) aynı kırılmayı Galileo'nun doğayı matematikselleştirmesinde bulur. Zahavi'nin özetine göre matematik doğanın işleyişini açan yöntem hâline geldi. Ama bu niceleyici soyutlama yöntemi çok geçmeden ontolojik bir statüye yükseltildi: Var olmak, ölçülebilir olmak demekti. Husserl'in ifadesiyle insanlar “aslında bir yöntem olanı gerçek varlık sanmaya” başladı (Zahavi, 2025'in aktardığı İngilizce çeviriden).

Husserl bilime karşı değildi. Ona göre deneyi planlayan, ölçüm aletini okuyan ve sonuçları meslektaşlarıyla tartışan bilim insanı, sürekli olarak gündelik deneyimin dünyası olan yaşam dünyasının (Lebenswelt) içinde çalışır. Bilimsel kavramlar bu topraktan filizlenir. Kriz, bu kökün unutulmasından doğdu. Var olan her şeyin doğa bilimlerinin yöntemleriyle incelenebileceği ve doğa bilimsel olgulara indirgenebileceği iddiası yaşam dünyasını değersizleştirdi. Bilimi insan deneyiminden yabancılaştırdı ve onu varoluşsal anlam ile değer sorularına yanıt veremez hâle getirdi (Zahavi, 2025). Descartes'tan Husserl'e uzanan çizgi bu yazının tarihsel çekirdeğini verir: İndirgeme bir yöntem olarak doğdu, başarısı arttıkça kendiliğinden bir varlık öğretisinin statüsünü kazandı.

Süzgeç nasıl çalışır?

Süzgeç bir yasak değildir. Kimse bir şeyi görmeyi yasaklamaz. Süzgeç, neyin problem, neyin veri ve neyin tatmin edici açıklama sayılacağını sessizce belirler. Bu işleyişi en iyi tarif eden kavramlar, bilimin kolektif bir etkinlik olduğunu vurgulayan bilim tarihçileri ve filozoflarından gelir.

Düşünce üslubu: Fleck

Polonyalı mikrobiyolog Ludwik Fleck 1935'te yayımlanan kitabında bilginin kolektif bir etkinlik olduğunu savundu. Fikir alışverişinde bulunan insanlar bir düşünce kolektifi oluşturur ve bu kolektifte zamanla bir düşünce üslubu gelişir. Fleck düşünce üslubunu, yönlendirilmiş algıya hazır olma hâli olarak tanımlar. Bu hâli belirleyen şeyler, kolektifin ilgilendiği özgül problemler, apaçık saydığı yargılar ve bilgi aracı olarak kullandığı yöntemlerdir. Bu üslubu benimsemiş kişi standart araştırmada çevresinde belirli biçimleri tanır ve Sady'nin vurguladığı gibi başka sonuçları değil, yalnızca belirli sonuçları çıkarır. Uzun ömürlü kolektifler, yeni kuşakların nasıl katılacağını düzenleyen kurumlar yaratır: eğitim sistemleri ve kabul ritüelleri (Sady, 2025).

Paradigma ve anomali: Kuhn

Thomas Kuhn, Fleck'in kitabını 1949'da okumuş ve 1962'de yayımlanan Bilimsel Devrimlerin Yapısı'nın önsözünde anmıştı (Sady, 2025). Kuhn'a göre normal bilim bir bulmaca çözme etkinliğidir ve topluluğun ortak kuramsal inançlarına, değerlerine, araçlarına, hatta metafiziğine güçlü bir bağlılık gerektirir. Kuhn bu bağlılıklar bütününe bir yerde disiplin matrisi der, başka yerlerde çoğunlukla paradigma terimini kullanır. Bu bağlılığın aşılanması bilimsel eğitimin temel öğesidir. Normal bilim sırasında aykırı sonuçlar kuramı yanlışlayan veriler olarak görülmez, mümkünse göz ardı edilir ya da açıklanıp geçilir (Bird, 2025).

Bu iki çerçeve indirgemeciliğe uygulandığında şöyle bir yorum çıkar: Bir disiplin matrisi “gerçek açıklama, alt düzey mekanizmayı göstermektir” kabulünü içeriyorsa, bu kalıba uymayan olgular bir problem olarak değil, gürültü, karıştırıcı değişken ya da “öznel faktör” olarak kaydedilir. Bu, Fleck ve Kuhn'un kendi iddiası değil, onların kavramlarıyla yapılan bir çıkarımdır. Ama süzgecin nasıl kişisel bir önyargıdan çok kurumsal bir alışkanlık olarak işlediğini anlaşılır kılar.

Basitleştirme paradigması: Morin

Fransız düşünür Edgar Morin klasik bilimin karmaşıklığı üç ilkeyle dışarıda bıraktığını savunur. Birincisi Laplace'ın her şeyi öngörebilen şeytanıyla simgelenen evrensel belirlenimcilik ilkesidir. İkincisi her bileşiği yalnızca onu oluşturan temel öğelerin bilgisiyle tanımayı öngören indirgeme ilkesidir. Üçüncüsü bilişsel güçlükleri birbirinden yalıtan ve disiplinleri birbirine kapalı hâle getiren ayırma ilkesidir. Morin bu ilkelerin parlak gelişmelere yol açtığını kabul eder. Ama bir noktadan sonra onların koyduğu anlaşılabilirlik sınırlarının, sağladıkları aydınlatmadan daha önemli hâle geldiğini düşünür (Morin, 2006). Bu bakışla süzgecin dört katmanı ayırt edilebilir:

• Problem seçimi: Alt düzey bir mekanizmaya bağlanabilen sorular “bilimsel”, bağlanamayanlar “felsefi” ya da “yumuşak” sayılır.
• Kanıt hiyerarşisi: Ölçülebilen veri, yalnızca betimlenebilen deneyimden önce gelir; deneyim çoğu zaman anekdot düzeyine düşer.
• Açıklama standardı: Bir olgunun bütün düzeyindeki düzenlilikleri, alt düzey mekanizması bulunana kadar “henüz açıklanmamış” sayılır.
• Kurumsal bölünme: Disiplin sınırları, bütün ile parça arasındaki ilişkiyi kimsenin asıl işi olmaktan çıkarır.

Kültür nerede devreye giriyor?

Buraya kadar anlatılan hikâye bilimin iç tarihidir. Ama bir yöntemin kendi alanı dışında, gündelik dilde, yönetimde ve ekonomide bu kadar otorite kazanması ayrıca açıklanmayı gerektirir. Weber ve Lukács gibi düşünürlerin kuramları cevabı modern toplumun daha geniş bir hesaplama örüntüsünde arar.

Hesaplanabilirlik: Weber

Max Weber'e göre rasyonalizasyon, dinden hukuka, müzikten mimariye kadar yaşamın her alanında, ilke olarak her şeye hesap yoluyla hâkim olunabileceği bir dünyaya doğru tarihsel bir yönelimdir. Bu yönelimin kurumsal karşılıkları çift girişli muhasebe, fabrika disiplini, bürokratik yönetim ve biçimsel hukuktur. Aynı süreç bilgiyi de dönüştürdü. Weber'in entelektüelleşme dediği gelişme din ve metafiziği batıl ya da irrasyonel alana itti. Weber'e göre bu dünyanın büyüsünün bozulması süreci ancak modern Batı uygarlığında radikal sonucuna ulaşmıştır. Rasyonalizasyon nesneleştirmeyi de içerir: Sanayi kapitalizmi işçiyi muhasebe defterindeki sayılara indirger (Kim, 2022).

Weber'in önemli bir ayrıntısı tez için belirleyicidir. Weber nesneleşmenin tohumunu yalnızca maddi çıkarlarda değil, Püriten meslek ahlakında ve onun biçimlendirdiği yaşam tarzında da arar (Kim, 2022). Yani hesaplanabilirlik kültürü tek bir ekonomik nedene indirgenmez. Ekonomik kurumlar, dinsel değerler ve bilimsel yöntem birbirini besleyen bir örüntü oluşturur.

Şeyleşme: Lukács

Georg Lukács 1923'te bu çizgiyi daha radikal bir iddiaya taşıdı. Marx'ın meta fetişizmi çözümlemesini genişleterek meta biçiminin kapitalist toplumda “bütün toplumun evrensel kategorisi” hâline geldiğini savundu. Rasyonelleştirilmiş üretimde iş artık bütünlüklü bir süreç değildir; her işlem birçok farklı ürüne girdi olabilen bir parçaya dönüşür. Öznel tarafta şeyleşme, insan deneyiminin parçalanması ve edilgen bir seyirci tutumu demektir. Nesnelerin, kişilerin ve ilişkilerin özellikleri bağımsız, nicelleştirilebilir ve ilişkisiz görünmeye başlar. Lukács'a göre bu rasyonelleşme toplumu bir bütün olarak kavramayı imkânsızlaştırır (Stahl, 2023).

Lukács'ın iddiası deneysel bir bulgu değil, felsefi-sosyolojik bir tanıdır. Ama tezin aradığı mekanizmayı önerir: Bir ekonomik biçimin, nesnelliğin kendisini algılama biçimine, yani bir süzgece dönüşebileceği fikrini. “Bağımsız, nicelleştirilebilir, ilişkisiz” üçlüsü, indirgemeci dünya görüşünün neredeyse kelimesi kelimesine tarifidir.

Deneysel ipuçları: Dikkatin kültürel biçimi

Kültürün düşünme biçimini etkilediği iddiası yalnızca kuramsal da değildir. Nisbett ve arkadaşları, Doğu Asyalıların bütüncül düşünme eğiliminde olduğunu bildirdi: bütün alana dikkat etme, nedenselliği bağlama yükleme ve “diyalektik” akıl yürütme. Batılılar ise daha analitikti: nesneye ve ait olduğu kategoriye odaklanma, davranışını anlamak için biçimsel mantık dahil kurallar kullanma. Yazarlar bu farkların kökeninin farklı toplumsal sistemlerde aranabileceğini öne sürdü, ama bunu bir spekülasyon olarak sundular (Nisbett ve ark., 2001).

Masuda ve Nisbett'in (2001) deneyinde Japon ve Amerikalı katılımcılar canlandırılmış su altı sahneleri izleyip ne gördüklerini anlattı. Japon katılımcılar bağlam ve ilişkiler hakkında daha fazla ifade kullandı. Daha önce gördükleri nesneleri özgün arka planlarında yeni arka planlara göre daha doğru tanıdılar. Arka planın değiştirilmesi Amerikalı katılımcılar üzerinde görece az etki yaptı. Henrich, Heine ve Norenzayan (2010) ise davranış bilimlerinin büyük ölçüde Batılı, eğitimli, sanayileşmiş, zengin ve demokratik (WEIRD) toplumlardan alınan örneklemlere dayandığını gösterdi. İncelenen alanlar arasında görsel algı, kategorileştirme ve akıl yürütme tarzları da vardı ve WEIRD katılımcılar türün geri kalanına kıyasla sıklıkla uç değerlerdi. Bu sonuç süzgecin bir başka katmanını açığa çıkarır: Araştırmaların “standart insan zihni” diye varsaydığı şey, kültürel olarak oldukça özgül bir zihin olabilir.

Kanıt düzeyi: Bu çalışmalar kültür ile dikkat ve akıl yürütme tarzları arasında sistematik farklar gösterir. Ancak indirgemeciliğin Batı kültüründen doğduğunu kanıtlamaz; o tez Weber, Lukács ve Husserl'in tarihsel-felsefi yorumlarına dayanır. Bulgular grup eğilimlerine ilişkindir ve “Doğulu bütüncül, Batılı analitik düşünür” gibi özcü genellemelere dönüştürülmemelidir.

İki vaka: Süzgecin bıraktığı izler

Ormanı tek bir sayıya indirmek

James C. Scott Devlet Gibi Görmek (Seeing Like a State) adlı kitabının ilk bölümüne, 18. yüzyılın sonunda Prusya ve Saksonya'da doğan bilimsel ormancılık örneğiyle başlar. Scott'a göre devletin ormana ilgisi, mali bir mercekten bakıldığında neredeyse tek bir sayıya iniyordu: her yıl kesilebilecek kerestenin getirisi. Bu merceğin dışında kalanlar uzun bir listedir. Hayvan yemi ve dam örtüsü olarak kullanılan yapraklar, insanlara ve hayvanlara besin olan meyveler, çit ve yakacak olan dallar, ilaç ve deri tabaklama için kabuk ve kökler, reçine için özsu. Bunların hepsi halk için değerliydi ama mali gelire dönüştürülemiyordu (Scott, 1998).

Orman zamanla Scott'un deyişiyle “tek ürünlü bir makineye” dönüştürüldü. Bu sadeleştirme saçma değildi. Alman ormancılığının titiz, kodlanabilir ve öğretilebilir bir disiplin olmasını sağlayan şey tam da buydu. Titizliğin koşulu, seçilen türün verimi ve maliyeti dışındaki bütün değişkenleri parantez içine almaktı. Olumsuz sonuçlar ancak ikinci kuşak iğne yapraklılar dikildikten sonra belirginleşti. Scott'un aktardığı bir ormancılık kaynağına göre saf ladin meşcerelerinde iki üç kuşak içinde verimlilik sınıfı bir iki basamak düştü. Bu, yüzde 20–30 dolayında bir üretim kaybı anlamına geliyordu. Toprak oluşumu, besin alımı ve mantarlar, böcekler, memeliler ve bitkiler arasındaki simbiyotik ilişkileri içeren karmaşık bir süreç bozulmuştu. Scott'a göre Almancaya en ağır durumları anlatmak için Waldsterben (orman ölümü) sözcüğü girdi (Scott, 1998).

Scott bu hikâyeyi bir metafor olarak kullanır. Ona göre ormancılık, keskin biçimde tanımlanmış çıkarları olan güçlü kurumların, yani devlet bürokrasilerinin ve büyük şirketlerin bilgi biçiminin modelidir. Vakanın dersi süzgecin bireysel bir düşünce hatası olmadığıdır. Sadeleştirme, kurumsal çıkarla örtüştüğü için ödüllendirilir. Parantez dışına alınan dünya ise, Scott'un deyişiyle, bu teknik bakışın peşini bırakmayacak biçimde geri döner. Weber'in hesaplanabilirlik kavramı burada somut bir manzaraya dönüşür.

Depresyonu tek bir moleküle indirgemek

George Engel 1977'de Science dergisinde, baskın biyomedikal hastalık modelinin, hastalığın toplumsal, psikolojik ve davranışsal boyutlarına yer bırakmadığını yazdı ve yerine biyopsikososyal model önerdi (Engel, 1977). Ancak bu tür bir modelin önerilmiş olması, gündelik kültürde tek nedenli formüllerin dolaşımını kendiliğinden durdurmadı.

Bunun belki en bilinen örneği depresyonun “serotonin eksikliği” ile açıklanmasıdır. Moncrieff ve arkadaşlarının şemsiye derlemesine göre düşük serotonin ile depresyon arasındaki bağ ilk kez 1960'larda öne sürüldü ve 1990'lardan itibaren seçici serotonin geri alım inhibitörlerinin piyasaya çıkışıyla geniş biçimde duyuruldu. Yazarların aktardığı anketler, halkın yüzde 80 veya daha fazlasının depresyonun “kimyasal dengesizlik”ten kaynaklandığının kanıtlanmış olduğuna inandığını düşündürüyor. Derlemenin sonucu, başlıca araştırma alanlarının serotonin ile depresyon arasında tutarlı bir ilişkiye dair kanıt sunmadığı ve depresyonun düşük serotonin etkinliğinden kaynaklandığı hipotezini desteklemediğiydi (Moncrieff ve ark., 2023).

Derleme sert eleştiriler aldı. Jauhar ve arkadaşlarının (2023) imzaladığı yanıt, derlemenin yöntemini tutarsız buldu ve moleküler görüntüleme verilerinin basitleştirici biçimde yorumlandığını savundu. Yanıta göre kanıtlar serotonin sisteminin depresyonda rol oynadığını ve bu sistemin bozulmuş olduğunu düşündürüyordu. Ayrıca derleme nörobilimin karmaşıklığını yeterince hesaba katmıyordu. Süzgeç açısından ilginç olan, tartışmanın iki tarafının da basit sloganı savunmamasıdır. Bir taraf düşük serotoninin neden olduğuna dair kanıt bulmadığını söylüyor. Öbür taraf sistemin karmaşık biçimde işin içinde olduğunu savunuyor ve depresyonun çok genli bir mimariye sahip olduğu yönündeki güncel görüşe atıf yapıyor. İndirgemeci formül uzman tartışmasında değil, kamusal kültürde yaşıyor.

Bu tartışma bilimsel bir anlaşmazlığın özetidir. İlaç kullanımı ya da tedavi hakkında kişisel bir karar için dayanak değildir. Tedaviyle ilgili kararlar hekimle birlikte verilmelidir.

Karşı argümanlar ve tezin sınırları

İndirgemeciliğin hakkını vermek

İndirgemeci araştırma, modern bilimin en büyük başarılarının arkasındadır. Moleküler biyolojinin son yarım yüzyıldaki büyümesi indirgemeciliği biyoloji felsefesinin merkezine taşıdı (Brigandt ve Love, 2023). Morin bile basitleştirme ilkelerinin parlak gelişmelere yol açtığını kabul eder. Belki en öğretici ses fizikçi Philip W. Anderson'dır. Anderson 1972'deki ünlü makalesine indirgemeci hipotezin etkin bilim insanlarının büyük çoğunluğu tarafından sorgusuz kabul edildiğini söyleyerek başlar ve bu hipotezi kendisi de reddetmez. Reddettiği şey, ondan çıkarıldığı sanılan ve kendisinin constructionist dediği hipotezdir, yani temel yasalardan yola çıkarak üst düzeyleri kurmanın mümkün olduğu varsayımı: “Her şeyi basit temel yasalara indirgeyebilmek, bu yasalardan yola çıkıp evreni yeniden kurabilmek anlamına gelmez.” Anderson'a göre her karmaşıklık düzeyinde bütünüyle yeni özellikler ortaya çıkar ve bunları anlamak, doğası gereği en az diğerleri kadar temel bir araştırma gerektirir. Kendi formülüyle: “Psikoloji uygulamalı biyoloji değildir, biyoloji de uygulamalı kimya değildir” (Anderson, 1972).

Fizyolog Denis Noble benzer bir sonuca kalp modellemesi üzerinden varır. Noble'a göre kalp modellerinde aşağı doğru nedensellik zorunludur ve bu nedensellik, alt düzey süreçleri temsil eden diferansiyel denklemlerin başlangıç ve sınır koşulları olarak ifade edilebilir. Buradan çıkardığı genel ilke şudur: Önsel olarak ayrıcalıklı bir nedensellik düzeyi yoktur (Noble, 2012). Bu iki örnek önemlidir, çünkü indirgemeciliğin en güçlü eleştirileri bilimin dışından değil içinden gelir. Sorun indirgemenin kendisi değil, tek bir düzeyin ayrıcalıklı sayılmasıdır.

Bütüncülüğün tuzakları

İndirgemeciliğe karşı en kolay tepki, “her şey her şeyle bağlantılıdır” diyen bulanık bir bütüncülüktür. Böyle bir söylem her şeyi açıklayabildiği için hiçbir şeyi açıklamaz ve sınanamaz. Morin'in karmaşık düşünce önerisi bu nedenle parçaları terk etmeyi değil, parça ile bütün arasında gidip gelmeyi ister. Ona göre parçaların bilgisi yeterli değildir, ama parçalar göz ardı edilirse bütünün bilgisi de yeterli değildir (Morin, 2006). Zihin felsefesindeki çoklu gerçekleşebilirlik tartışması da benzer bir ders verir. Aynı zihinsel türün farklı fizyolojik türlerde gerçekleşebilmesi, zihinsel türleri fizyolojik türlerle özdeşleştiren kuramı büyük ölçüde gözden düşürdü. Ama her tekil zihinsel olayın fiziksel olarak gerçekleştiği görüşüne alan bıraktı (van Riel ve Van Gulick, 2025). Kısacası indirgemecilik karşıtlığı fizikalizm karşıtlığıyla ya da bilim karşıtlığıyla aynı şey değildir.

Tezin kendisini indirgememek

Bu yazının tezi de üç riske açıktır. Birincisi köken safsatasıdır: Bir fikrin kültürel kökeni o fikrin yanlış olduğunu göstermez. Kültürel bir soykütük bir görüşün neden otorite kazandığını açıklar, doğru olup olmadığını değil. Ormancılık ve serotonin vakalarında da hükmü soykütük değil, kanıt verdi.

İkincisi sosyolojik sadece-ciliktir. “İndirgemecilik sadece kapitalizmin ya da Batı kültürünün ürünüdür” demek, eleştirilen hatanın aynısını yapmak olur. Weber'in hesaplanabilirliği hem ekonomik kurumlara hem dinsel değerlere bağlaması bu yüzden yol göstericidir. Aynı dikkat “koşullanma” sözcüğü için de geçerlidir. Bu kavram, davranışı uyaran-tepki ilişkileriyle açıklayan davranışçı psikoloji geleneğiyle özdeşleşmiştir. Fleck'in çerçevesi daha dengelidir: Kolektifin üyeleri düşünce üslubunu yalnızca benimsemez, onu sürekli olarak dönüştürür de (Sady, 2025). İnsanlar kültürün edilgen ürünleri değildir.

Üçüncüsü bilişsel tabandır. Sadeleştirme, düşünmenin kendisinin bir gereğidir. Scott bile bazı bilgi ve denetim biçimlerinin görüşün daraltılmasını gerektirdiğini ve bu tünel görüşün karmaşık bir gerçekliğin belirli yönlerini keskin biçimde odağa getirdiğini kabul eder (Scott, 1998). Kültürlerarası bulgular da mutlak karşıtlıklar değil, eğilim farkları gösterir. Bu nedenle daha savunulabilir tez şudur: Kültür sadeleştirme eğilimini yaratmaz; hangi sadeleştirmenin ödüllendirileceğini, kurumsallaşacağını ve gerçekliğin kendisi sanılacağını belirler.

Sonuç: İndirgeme okuryazarlığı

Ana soruya verilebilecek yanıt şudur: İndirgemeciliğin kültürel kökenleri yöntemin kendisinde değil, yöntemin varlık öğretisine dönüşmesindedir. Bu dönüşüm doğanın matematikselleştirilmesiyle (Husserl), nitel olanın ikincil sayılmasıyla (Whitehead), hesaplanabilirliğin bir uygarlık ideali hâline gelmesiyle (Weber) ve meta biçiminin bir algılama biçimine dönüşmesiyle (Lukács) beslenmiştir. Süzgeç etkisi ise düşünce üslupları ve paradigmalar (Fleck, Kuhn), disiplinlerin birbirinden yalıtılması (Morin) ve kurumların okunabilirlik ihtiyacı (Scott) yoluyla işler. Bu açıklama tek bir nedene değil, birbirini besleyen bir örüntüye işaret eder.

Bu teşhisten çıkan öneri indirgemeyi yasaklamak değildir. Her model, her harita, her kavram bir indirgemedir. Asıl mesele, hangi indirgemenin farkında olunarak yapıldığıdır. Buna indirgeme okuryazarlığı denebilir. Pratikte birkaç soruya dönüşür:

• Hangi düzeyde? Bu açıklama hangi düzeyi temel alıyor ve bunu neden ayrıcalıklı sayıyor?
• Parantez dışında ne kaldı? Ölçüm ya da model hangi değişkenleri sabit varsaydı ve bunlar uzun vadede geri dönebilir mi?
• Geri dönüş yolu var mı? Parçalardan bütüne yeniden yükselinebiliyor mu, yoksa Anderson'ın uyardığı gibi indirgeyebilmek, yeniden kurabilmekle karıştırılıyor mu?
• “Sadece” ne taşıyor? Cümledeki “sadece” bir bulguyu mu ifade ediyor, yoksa bir varlık hükmünü mü gizliyor?
• Kimin işine yarıyor? Bu sadeleştirme hangi kurumun okunabilirlik ya da denetim ihtiyacını karşılıyor?

Descartes'ın kurallarına dönülürse, ikinci kural bölmeyi, üçüncüsü yeniden yükselmeyi istiyordu. Modern kültür bölmekte ustalaştı; yeniden yükselmeyi ise çoğu zaman ihmal etti. İndirgeme okuryazarlığı bu ihmal edilen yarıyı hatırlamaktır: Parçayı bilmek, bütünün yerine geçmesine izin vermeden.

Kaynakça

İndirgeme kavramı ve karşı görüşler

Anderson, P. W. (1972). More is different. Science, 177(4047), 393–396. doi:10.1126/science.177.4047.393

Brigandt, I. ve Love, A. (2023). Reductionism in biology. Stanford Encyclopedia of Philosophy. İlk yayın 27 Mayıs 2008; esaslı revizyon 10 Nisan 2023. SEP maddesi

Morin, E. (2006). Restricted complexity, general complexity. Çev. C. Gershenson. arXiv, cs/0610049. arXiv kaydı

Noble, D. (2012). A theory of biological relativity: No privileged level of causation. Interface Focus, 2(1), 55–64. doi:10.1098/rsfs.2011.0067

van Riel, R. ve Van Gulick, R. (2025). Scientific reduction. Stanford Encyclopedia of Philosophy. İlk yayın 8 Nisan 2014; esaslı revizyon 4 Nisan 2025. SEP maddesi

Tarihsel ve felsefi arka plan

Descartes, R. (1637). Discourse on the method of rightly conducting one's reason and of seeking truth in the sciences. Çev. J. Veitch. Project Gutenberg, e-kitap no. 59. Project Gutenberg

Desmet, R. ve Irvine, A. D. (2022). Alfred North Whitehead. Stanford Encyclopedia of Philosophy. İlk yayın 21 Mayıs 1996; esaslı revizyon 10 Kasım 2022. SEP maddesi

Whitehead, A. N. (1920). The concept of nature. Project Gutenberg, e-kitap no. 18835. Project Gutenberg

Zahavi, D. (2025). Edmund Husserl. Stanford Encyclopedia of Philosophy. İlk yayın 8 Ağustos 2025. SEP maddesi

Düşünce üslubu, paradigma ve kültür

Bird, A. (2025). Thomas Kuhn. Stanford Encyclopedia of Philosophy. İlk yayın 13 Ağustos 2004; esaslı revizyon 2 Eylül 2025. SEP maddesi

Henrich, J., Heine, S. J. ve Norenzayan, A. (2010). The weirdest people in the world? Behavioral and Brain Sciences, 33(2–3), 61–83. doi:10.1017/S0140525X0999152X

Kim, S. H. (2022). Max Weber. Stanford Encyclopedia of Philosophy. İlk yayın 24 Ağustos 2007; esaslı revizyon 21 Eylül 2022. SEP maddesi

Masuda, T. ve Nisbett, R. E. (2001). Attending holistically versus analytically: Comparing the context sensitivity of Japanese and Americans. Journal of Personality and Social Psychology, 81(5), 922–934. doi:10.1037/0022-3514.81.5.922

Nisbett, R. E., Peng, K., Choi, I. ve Norenzayan, A. (2001). Culture and systems of thought: Holistic versus analytic cognition. Psychological Review, 108(2), 291–310. doi:10.1037/0033-295X.108.2.291

Sady, W. (2025). Ludwik Fleck. Stanford Encyclopedia of Philosophy. İlk yayın 19 Mart 2012; esaslı revizyon 18 Aralık 2025. SEP maddesi

Stahl, T. (2023). Georg [György] Lukács. Stanford Encyclopedia of Philosophy. İlk yayın 4 Kasım 2013; esaslı revizyon 8 Haziran 2023. SEP maddesi

Vakalar: Ormancılık ve depresyon

Engel, G. L. (1977). The need for a new medical model: A challenge for biomedicine. Science, 196(4286), 129–136. doi:10.1126/science.847460

Jauhar, S., Arnone, D., Baldwin, D. S. ve ark. (2023). A leaky umbrella has little value: Evidence clearly indicates the serotonin system is implicated in depression. Molecular Psychiatry, 28(8), 3149–3152. doi:10.1038/s41380-023-02095-y

Moncrieff, J., Cooper, R. E., Stockmann, T., Amendola, S., Hengartner, M. P. ve Horowitz, M. A. (2023). The serotonin theory of depression: A systematic umbrella review of the evidence. Molecular Psychiatry, 28(8), 3243–3256. Çevrimiçi yayın 20 Temmuz 2022. doi:10.1038/s41380-022-01661-0

Scott, J. C. (1998). Seeing like a state: How certain schemes to improve the human condition have failed. Yale University Press.