Makale İnsan Bilincinde Aydınlanma ve Türleri

“Aydınlanma” kelimesi tekil kullanılır ama olgusal olarak çoğuldur.

İnsan zihni, biyolojisi ve toplumsal konumu tek katmanlı değildir; dolayısıyla tek tip uyanış da yoktur.

Bugün “aydınlandım” diyenlerin büyük kısmı, hangi düzeyde ne yaşadığını ayırt edemediği için yanılıyorlar.

Aydınlanma veya uyanış, sanıldığı gibi Nirvana düzeyi mutluluk değildir. Tersine, acılı bir evre başlar. Yüksek farkındalık, hayatın tüm pürüzlerini gün yüzüne çıkartır.

Bu evreleri, ancak nadiren, tam olarak ne yaşadığını bilenler, yani farkındalığını yönetebilen, dikkat egzersizleri yapanlar, bu süreci en az hasarla atlatabilir. Fakat dikkati sürekli hale getirmek te, ruhsal bakımdan yorucu bir iştir.

Aşırı idealleştirilmiş kavramların etkisi altında kalanlar, topluma yabancılaşır. Dolayısıyla yalnız ve mutsuz olur.

Gelin, tarihsel, psikolojik ve klinik olarak bilinen farklı aydınlanma türlerine bir göz atalım.

1. PSİKOLOJİK AYDINLANMA

(Batı tipi uyanış)

Bu, insan davranışının nedenlerini fark etme sürecidir.

• Bastırmalar
• Savunma mekanizmaları
• Travma izleri
• Gölge yönler

bilince çıkar.

Sonuçta: kişi daha “iyi” olmaz; sadece daha az kendini kandırır.

Bu aydınlanma:

• Egoyu yok etmez
• Egoyu işlevsel hâle getirir.

Freud, Jung, Lacan hattıdır. Bana göre, hayatta en işe yarayan uyanıştır.

Boşluk ve belirsizlik, doğu kültüründeki gibi doldurulmuş değildir. Boşluk, boşluk olarak bırakılmıştır.

2. ONTOLOJİK AYDINLANMA​

(Doğu tipi aydınlanma)

Bu, “ben” dediğin şeyin kalıcı bir öz olmadığını fark etme deneyimidir.

• Benlik bir süreçtir
• Düşünceler özne değildir
• Arzu gelip geçer

Sonuç olarak:

• Tutunma azalır
• Varoluşsal acı hafifler

Ama bu aydınlanma, insanın neden öyle davrandığını açıklamaz.

Davranış kökeniyle değil, özdeşleşmeyle ilgilenir.

Genel algı, tek bilinç, bütünlük ve birlik teması ile ilgili. Zihinsel boşluklar ve belirsizlik ”kozmik varlık” olgusu ile doldurulmuştur.

Budizm, Advaita Vedanta ve Zen gibi öğretilerin bütünsel ve süreklilik ile ilgili tasvirlerine dayanır.

3. AHLAKİ / VAROLUŞSAL AYDINLANMA​

(Hayatın romantizminin çökmesi, acı gerçekle karşılaşma)

Bu aydınlanma:

• Ölüm
• Hastalık
• Büyük kayıp
• Felaket

sonrası gelir.

İnsan şunu fark eder:

• Hayat adil değildir
• Emek = ödül garantisi değildir
• Anlam hazır değildir

Sonuç olarak:

• Daha az beklenti
• Daha az saflık
• Daha fazla gerçekçilik

Bu sessiz ve spiritüel olmayan bir aydınlanmadır, kitap yazdırmaz.

Karamsarlık, bıkkınlık ve motivasyon kaybı yaratır. Negatif etkileri fazladır.

4. BİLİMSEL AYDINLANMA​

(Yeni bilginin keşfi ile merkezden çıkma)

Bu aydınlanma şunu kabul eder:

• İnsan evrenin merkezi değildir
• Bilinç biyolojik bir süreçtir
• Anlam üretilir, keşfedilmez

Bu tip uyanış:

• Spiritüel değildir
• Teselli vermez
• Ama yanlış umut üretmez

Modern bilimin getirdiği en sert farkındalıktır.

Örnek: Kopernik ile evrenin efendisi olmadığımız, Darwin ile dünyanın efendisi olmadığımız, Freud ile kendimizin bile efendisi olmadığımızı anladık.

5. TRAVMATİK AYDINLANMA​

(Zorla gelen uyanış)

Bu bir “arayış” sonucu değil, çarpışma sonucu oluşur.

• Savaş
• İşkence
• Şiddet
• Büyük kazalar

Sonrası:

• Dünya algısı geri dönülmez biçimde değişir
• Masumiyet kaybolur

Kalıcıdır. Ama bilgelik garanti değildir.

6. PATOLOJİK “AYDINLANMA”​

(En çok karıştırılan)

Bu bir aydınlanma değildir, öyle sanılır.

• Mani
• Psikotik epizod
• Grandiyöz sanrılar

Belirtiler:

• “Seçilmişim”
• “Herkes uykuda”
• “Ben artık ötesindeyim”

Tıpta kayıtlıdır. Spiritüel dil kullandığı için en tehlikelisidir.

7. ENTEGRATİF AYDINLANMA​

(Nadir ama gerçek)

Bu:

• Psikolojik farkındalık
• Ontolojik çözülme
• Bilimsel gerçekçilik

birlikte taşınabildiğinde olur.

Kişi:

• Ne olduğunu bilir
• Ne olmadığını da bilir

Bu tip insanlar:

• Guru olmaz
• Mürit toplamaz
• Aydınlandığını ilan etmez

Çünkü hangi katmanda ne yaşadığını ayırt edebilir.

Velhasıl, tek bir aydınlanma yoktur. Her uyanış, başka bir bilinç katmanına aittir. En büyük yanılgı, yaşanan tek bir deneyimi nihai hakikat sanmaktır.