Makale Kendini tek Tanrı zanneden figür: Demiurg

[Tolga Hancı]

Kendini tek Tanrı zanneden bir varlık düşünün.

Gnostik metinlerde anlatılan en ilginç figürlerden biri Demiurg, özellikle de Yaldabaoth adıyla bilinen varlıktır. Bu figür kendisini evrenin tek hâkimi ve tek Tanrısı sanır. Hatta bazı Gnostik metinlerde açıkça şu iddiada bulunur:

“Ben Tanrı’yım, benden başka Tanrı yoktur.”

Fakat Gnostik anlatının asıl ironisi şudur:

Yaldabaoth aslında gerçek ve mutlak yaratıcı değildir.

Kendisinden daha yüksek bir gerçeklik bulunduğunu bilmediği için kendisini Tanrı sanmaktadır.

Gnostik kozmolojiye göre en üstte maddi evrenin dışında bulunan, tarif edilmesi zor olan Mutlak İlke / Görünmez Ruh vardır. Bunun altında Pleroma, yani ilahi bütünlük ve çeşitli Aeonlar bulunur.

Bunlardan biri Sophia, yani Bilgelik’tir.

Bazı Gnostik anlatılarda Sophia’nın eylemi sonucunda kusurlu ve sınırlı bir varlık meydana gelir:

Yaldabaoth.

Yaldabaoth daha sonra Archon adı verilen kozmik yöneticileri oluşturur ve maddi evreni düzenler.

Yani şema kabaca şöyledir:

Mutlak Gerçeklik
↓
Pleroma
↓
Aeonlar
↓
Sophia
↓
Yaldabaoth / Demiurg
↓
Archonlar
↓
Maddi evren

Buradaki kritik nokta şu:

Demiurg evrenin mimarıdır ama varlığın kaynağı değildir.

Bir başka ifadeyle:

Evreni yapan varlık ile nihai Tanrı aynı varlık olmak zorunda değildir.

Gnostik metinlerde Yaldabaoth’un en büyük problemi kötülüğünden bile önce cehaletidir.

Kendisinin üzerinde hiçbir şey olmadığını düşünür.

Bu yüzden Archonların Hakikati adlı Gnostik metinde Yaldabaoth:

“Ben Tanrı’yım, benden başka yoktur.”

dediğinde daha yüksek alemden ona kabaca:

“Yanılıyorsun.”

cevabı verilir.

Bu, Gnostik düşüncenin en çarpıcı fikirlerinden biridir:

Bir varlık kendisini mutlak sanabilir; çünkü kendi sınırlarının ötesini göremiyordur.

İnsanın yaratılışı konusunda da benzer bir düşünce vardır.

Demiurg ve Archonlar insan bedenini oluşturabilirler fakat insandaki ilahi kıvılcımın kaynağı onlar değildir.

İnsan içinde daha yüksek gerçeklikten gelen bir unsur taşır.

Bu nedenle Gnostisizmde kurtuluşun temel yolu itaat değil:

Gnosis, yani kişinin kendi gerçek kökenini fark etmesidir.

Peki bu metinler ne zaman yazıldı?

Gnostik metinlerin önemli bir bölümü yaklaşık olarak MS 2. ve 3. yüzyıllarda ortaya çıktı.

Bugün elimizde bulunan en önemli koleksiyon ise Nag Hammadi Kütüphanesidir.

Bu kitapların elimizdeki fiziksel nüshaları çoğunlukla MS 4. yüzyıla aittir ve Kıptice yazılmıştır. Ancak bunların önemli kısmının daha eski Yunanca metinlerden çevrildiği düşünülmektedir.

Metinlerin gerçek yazarları çoğunlukla bilinmez.

Bazıları Yuhanna, Thomas, Filipus veya Petrus gibi İsa’nın öğrencilerinin adına yazılmıştır. Ancak tarihçiler bunların doğrudan bu kişiler tarafından yazıldığını kabul etmez.

Bu, antik çağda yaygın olan bir yöntemdi:

Bir metne otorite kazandırmak için ünlü bir dinî şahsiyetin adı kullanılabiliyordu.

Nag Hammadi metinleri ne zaman bulundu?

1945 yılında Mısır’da, Nag Hammadi yakınlarında bir grup eski papirüs kitap bulundu.

Toplamda 13 kodeks içinde onlarca farklı eser vardı.

Bunlar arasında:

• Yuhanna’nın Gizli Kitabı
• Thomas İncili
• Filipus İncili
• Archonların Hakikati
• Dünyanın Kökeni Üzerine

gibi metinler bulunuyordu.

Bu keşif sayesinde erken Hristiyanlık döneminde günümüzde bildiğimiz ana akım Hristiyanlıktan çok farklı düşünce sistemlerinin de var olduğu çok daha açık biçimde görüldü.

Gnostik düşüncenin belki de en çarpıcı özeti şu cümledir:

İnsanlığın yanılgısı Tanrı’ya inanmamak olmayabilir; yanlış varlığı Tanrı sanmak olabilir.

Demiurg miti de tam olarak bunu anlatır:

Maddi evrenin yöneticisi, kendisini Mutlak sanmaktadır.

Fakat onun “Ben tek Tanrı’yım” demesi, Gnostiklere göre gücünün değil:

cehaletinin kanıtıdır.