Makale Psikoloji ve Felsefede İrrasyonel Davranışın Anatomisi

İnsan davranışının merkezinde derin bir çelişki yatar: İnsanlık, ismi ve yüzü olan tek bir çocuğun trajedisi karşısında seferber olurken, milyonları etkileyen kıtlık ve soykırım gibi kitlesel felaketler karşısında çoğu zaman kayıtsız kalabiliyor.

Rasyonel olmayan bazı tutarsızlıkların altında yatan psikolojik, evrimsel ve felsefi dinamikleri analiz ediyoruz.

Anlam Yaratan Varlık Olarak İnsan (Homo Narrans)​

İnsanın bazı tepkileri, zihinsel birer "hata" olmaktan ziyade, insanın anlam arayışı, varoluşsal kaygıyı yönetme ve sosyal bağları sürdürme çabasının birer ürünü olan "Adaptif İrrasyonaliteler" dir. Bu çerçeve, insanın istatistiksel verilerle değil, kişisel hikayelerle düşünen, hisseden ve eyleme geçen bir varlık (Homo narrans) olduğu gerçeğini merkeze alır. Bu "irrasyonel" görünen davranışlar, aslında türümüzün anlamsızlık ve kaos karşısında benlik bütünlüğünü korumak için geliştirdiği karmaşık stratejilerdir.

Bu davranışları incelemek amacıyla makalemiz, üç ana bölüme ayrılmıştır.

• İlk olarak, insan davranışının temelinde yatan ve genellikle bilinçdışı işleyen bilişsel ve evrimsel mekanizmalar incelenecektir.
• İkinci bölümde, acı ve kayıp kavramlarının Batı düşünce tarihindeki en önemli yansımalarından biri olan melankoli kavramının Antik Çağ'dan modern psikanalize uzanan felsefi ve tarihsel yolculuğu analiz edilecektir.
• Son olarak, bu iki farklı disiplinin bulguları sentezlenerek, "irrasyonel" davranışlarımızın aslında kırılgan anlam dünyamızı korumaya yönelik nasıl bütüncül bir strateji oluşturduğuna dair kapsamlı bir sonuca varılacaktır.

1. Bilişsel ve Evrimsel Mekanizmalar: Davranışın Görünmez Kodları​

İnsanın modern dünyadaki karmaşık ve çoğu zaman çelişkili görünen davranışlarını anlamak için, yüzeydeki eylemlerin altına inerek onları şekillendiren derin ve bilinçdışı kodları deşifre etmek kritik bir öneme sahiptir. Bu bölüm, evrimsel süreçte hayatta kalma ve üreme başarısını artırmak üzere şekillenmiş bilişsel mekanizmaları inceleyerek, rasyonel olmayan tepkilerimizin aslında köklü adaptasyonlardan kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Bu temelleri anlamak, raporun ilerleyen bölümlerinde ele alınacak olan daha karmaşık felsefi ve psikolojik durumları çözümlemek için sağlam bir zemin oluşturacaktır.

a) Cinsel Seçilim ve Eşleşme Stratejileri Teorisi​

Cinsel Seçilim Teorisi, türlerin hayatta kalma (survival selection) mücadelesinin yanı sıra üreme başarısını artıran özelliklerin de nesiller boyunca aktarıldığını öne sürer. Cinsel Stratejiler Teorisi ise bu temel üzerine inşa edilerek, insanların kültür, sosyal bağlam ve kişisel değer gibi faktörlere bağlı olarak değişen kısa ve uzun vadeli eşleşme stratejileri geliştirdiğini savunur.

Bu stratejilerdeki temel farklılık, ebeveyn yatırımındaki (parental investment) cinsiyet asimetrisinden kaynaklanır. Bir çocuk üretmek için kadının minimum yatırımı dokuz aylık bir hamilelik süreciyken, erkeğin minimum yatırımı tek bir cinsel eylemdir. Bu biyolojik fark, eşleşme stratejilerini derinden etkiler. Kadınlar için yanlış bir eş seçimi (örneğin, destek sağlamayacak veya kötü genlere sahip bir partner) çok yüksek maliyetli olabileceğinden, kadınlar eş seçiminde daha seçici olma eğilimindedir. Uzun vadeli bir ilişkide, kadınlar kaynaklara sahip olan, kaynak edinme potansiyeli (hırs, çalışkanlık) gösteren ve bu kaynakları paylaşmaya istekli olan erkekleri tercih etme yönünde evrimleşmiştir. Diğer yandan erkekler, doğurganlığın en önemli ipuçları olan gençlik ve sağlık gibi özelliklere daha fazla odaklanma eğilimindedir. Bu evrimsel miras, modern toplumlardaki eşleşme tercihlerinin altında yatan görünmez kodları oluşturur.

b) Hata Yönetimi Teorisi (Error Management Theory - EMT)​

Hata Yönetimi Teorisi (EMT), belirsiz durumlarla karşılaşıldığında karar verme süreçlerimizi şekillendiren evrimsel bir ilkeyi açıklar. Teoriye göre, karar verme anlarında ortaya çıkabilecek iki tür hatanın maliyeti eşit olmadığında (maliyet asimetrisi), zihin daha az maliyetli hatayı yapmaya yönelik bir bilişsel yanlılık geliştirir. Bu durum, "üzülmektense güvende olmak iyidir" (better to be safe than sorry) atasözünün bilimsel temelini oluşturur.

Bu teoriyi somutlaştıran klasik örnek, ormanda yürürken çalılıktan gelen bir hışırtıdır. Bu sesin bir yılan mı yoksa sadece rüzgâr mı olduğundan emin olamazsınız. Sesi "yılan" olarak yorumlayıp kaçmanın maliyeti (yanlış alarm) minimumdur; sadece küçük bir efor kaybı. Ancak sesi "rüzgâr" olarak yorumlayıp yola devam etmenin maliyeti (ısırılmak) ölümcül olabilir. Nesiller boyunca bu tür asimetrik maliyetlerle karşılaşan atalarımız, en kötü senaryoya göre hareket etme eğilimini bir hayatta kalma mekanizması olarak geliştirmiştir. Bu ilkenin spesifik tezahürleri şunlardır:

• Görsel Alçalma Yanılsaması (Visual Descent Illusion): İnsanlar, bir yükseklikten aşağı bakarken mesafeyi, aynı mesafeye aşağıdan yukarı bakmalarına kıyasla daha fazla tahmin etme eğilimindedir. Bu yanlılık, ölümcül düşme riskine karşı ekstra bir tedbir almamızı sağlar.
• İşitsel Yaklaşma Eğilimi (Auditory Looming Bias): Yaklaşmakta olan bir sesin (örneğin bir ambulans sireni) uzaklaşmakta olan sese göre daha yakın algılanmasıdır. Bu yanlılık, yaklaşan bir tehdide karşı daha hızlı tepki verip kaçmamızı sağlayarak hayatta kalma şansını artırır.

c) Tanımlanabilir Kurban Etkisi ve Psişik Hissizleşme​

Bu hayatta kalma odaklı bilişsel yanlılıklar, yalnızca fiziksel tehditler karşısında değil, aynı zamanda sosyal ve ahlaki kararlarımızda da kendini gösterir. Özellikle, yardıma muhtaç bireylere yönelik tepkilerimiz, evrimsel geçmişimizin derin izlerini taşır. En temel "irrasyonel" tepkilerimizden biri, yardıma muhtaç insanlara yönelik tutumumuzda ortaya çıkar. Tanımlanabilir Kurban Etkisi, belirli, ismi ve hikayesi olan bir bireye (mesela 12 yaşındaki tanıdık bir çocuğa) yardım etme eğilimimizin, aynı ihtiyaca sahip soyut ve istatistiksel bir gruba ("Afrika'daki 26 milyon aç çocuk") yardım etme eğilimimizden çok daha güçlü olmasını ifade eder. Bu etki, evrimsel olarak kabile ölçeğindeki sosyal bağlara ve görünür tehditlere tepki vermeye ayarlı zihnimizin, modern dünyanın kitlesel ve soyut trajedilerini işlemekte zorlanmasından kaynaklanır.

Aşağıdaki tablo, Tanımlanabilir Kurban ile İstatistiksel Kurban arasındaki temel algısal farklılıkları özetlemektedir:

Özellik	Tanımlanabilir Kurban (Identifiable Victim)	İstatistiksel Kurban (Statistical Victim)
Bilişsel İşlemleme	Sistem 1 (Hızlı, Sezgisel, Duygusal) - Amigdala Aktivasyonu	Sistem 2 (Yavaş, Analitik, Hesaplayıcı) - Prefrontal Korteks
Tetikleyici Uyaran	Görsel imgeler, kişisel hikayeler, isimler, yüzler.	Sayılar, grafikler, soyut kavramlar ("açlık", "kuraklık").
Duygusal Tepki	Yüksek uyarılma (Arousal), Empati, Acıma, Suçluluk.	Psişik Uyuşma (Psychic Numbing), Kayıtsızlık, Çaresizlik.
Eylem Motivasyonu	"Bir fark yaratabilirim" hissi (Self-efficacy).	"Okyanusta bir damla" hissi (Drop-in-the-bucket effect).
Evrimsel Temel	Kabile içi yardımlaşma, Görünür tehdit algısı.	Evrimsel karşılığı yok (Mismatch).
Savunma Mekanizması	Kontrol ilüzyonu, Kefaret ödeme.	İnkar, Rasyonalizasyon, Kaçınma.

Bu etkinin madalyonun diğer yüzü ise Psişik Hissizleşme (Psychic Numbing) kavramıdır. Bu fenomen, trajediden etkilenen kurban sayısı arttıkça, bireysel şefkat ve yardım etme motivasyonumuzun paradoksal bir şekilde azalmasını tanımlar. Psikolog Paul Slovic'in de belirttiği gibi, duygusal sistemimiz aritmetik yapmak için tasarlanmamıştır; sayılara değil, bireylere yanıt verir. Bu durum, "bir ölüm trajedidir; bir milyon ölüm ise bir istatistiktir" paradoksuna yol açar. İstatistikler, "gözyaşları kurutulmuş insanlar" gibidir; duygu (affect) üretmezler ve dolayısıyla eylemi tetiklemezler. Bu iki etki, insanın anlamı sayılarda değil, tekil hikayelerde bulduğunu gösteren güçlü kanıtlardır.

Bu bilişsel mekanizmalar, bireyin anlık ve içgüdüsel tepkilerini açıklarken, kayıp ve acı gibi daha derin ve uzun süreli varoluşsal sorunlarla başa çıkma stratejilerimiz, felsefe ve psikiyatri tarihinde "melankoli" kavramı altında incelenmiştir. Bir sonraki bölüm, bu kavramın zengin tarihsel yolculuğunu ele alacaktır.

2. Melankolinin Kavramsal Yolculuğu: Dehadan Hastalığa, Günahtan Kimliğe​

Melankoli kavramının tarih boyunca geçirdiği başkalaşımları izlemek, yalnızca psikiyatrinin bir teriminin evrimini takip etmek değil, aynı zamanda toplumların acı, kayıp, yaratıcılık ve akıl sağlığına dair en temel varsayımlarının bir arkeolojisini yapmaktır. Bu yolculuk, modern psikolojik teorilerin köklerini anlamak ve insanın acıyla kurduğu ilişkinin ne denli karmaşık ve kültürel olarak şekillendirilebilir olduğunu görmek için vazgeçilmezdir. Kavram, dehanın bir işareti olarak yüceltilmekten ölümcül bir günah olarak lanetlenmeye, oradan da modern psikiyatrinin patolojik bir nesnesi haline gelmeye uzanan çelişkili bir miras bırakmıştır.

a) Antik Çağ Kökenleri: Kara Safra, Deha ve İsyan​

Melankolinin Batı düşüncesindeki kökeni ikilidir. Bir yanda, M.Ö. 5. yüzyılda Hipokrat'ın tıbbi teorisi yer alır. Hipokrat, insan bedenini yöneten dört temel sıvı (humor) olduğunu ve bunların dengesizliğinin hastalıklara yol açtığını savunmuştur. Bu sıvılardan biri olan kara safranın (melaina chole) fazlalığının, hüzünlü, korkulu ve değişken ruh halinin nedeni olduğu düşünülmüştür. Hipokrat'a göre, kara safranın etkilediği bedensel özsuların karışımına sahip olan melankolik mizaçlı insanlar, yaşamları boyunca bu dengesizlikten kaynaklanan ruhsal dalgalanmalara maruz kalırlar. Bu, melankolinin tıbbi ve biyolojik bir durum olarak ilk kavramsallaştırılışıdır.

Diğer yanda ise Aristoteles'in felsefi sorgulaması bulunur. Aristoteles, "Neden felsefe, siyaset, şiir ya da sanatta tüm istisnai insanlar bariz bir şekilde melankoliktir?" sorusunu sorarak, melankoliyi patolojiden ayırıp deha ve yaratıcılıkla ilişkilendirmiştir. Bu görüşe göre melankolik mizaç, sıradanlığın ötesine geçen bir derinlik ve vizyonun kaynağıdır. Ancak melankolinin karanlık bir yüzü daha vardı: Bellerophontes mitinde görüldüğü gibi, ilahi düzene başkaldıran ve tanrıların öfkesini çeken kahramanın cezası, keder ve yalnızlık içinde "kendi kendini yiyerek" geçireceği melankolik bir yaşamdır. Bu, melankolinin isyan ve onun cezasıyla olan trajik bağını ortaya koyar.

b) Orta Çağ ve Rönesans: Günah, Gezegenler ve Yüceltme​

Antik Çağ'ın çifte mirası, Orta Çağ'da Hristiyan teolojisinin etkisiyle köklü bir dönüşüme uğradı. Çöl manastırlarında yaşayan keşişler arasında yaygın olarak görülen ruhsal çöküntü, isteksizlik ve Tanrı'ya karşı kayıtsızlık durumu, Acedia (ruhsal miskinlik) olarak adlandırıldı ve yedi ölümcül günahtan biri olarak kabul edildi. Melankoli, dehanın bir işareti olmaktan çıkıp, şeytanın fısıltılarına açık, kurtuluşa engel olan tehlikeli bir günaha dönüştü.

Bu dönemde melankolinin astrolojik bağlantısı da önem kazandı. En yavaş hareket eden ve en soğuk gezegen olarak bilinen Satürn, melankolinin göksel karşılığı olarak görüldü. Satürn'ün ikili doğası –bir yanda sefalet, keder ve ölüm getirmesi; diğer yanda ise derin düşünce, bilgelik ve içe dönüklüğü simgelemesi– melankolinin çelişkili doğasını mükemmel bir şekilde yansıtıyordu. Rönesans'la birlikte bu ikili doğanın pozitif yönü yeniden ön plana çıktı. Marsilio Ficino gibi hümanist düşünürler, Aristotelesçi geleneği canlandırarak melankoliyi tekrar yücelttiler. Ficino'nun "melancholia generosa" (soylu melankoli) kavramı, melankoliyi sanatsal ve entelektüel yaratıcılığın bir ön koşulu olarak çerçeveledi. Bu anlayışın zirvesi, Albrecht Dürer'in "Melencolia I" adlı gravürüdür. Bu eserde, etrafı yaratıcılığın tüm araçlarıyla (pergel, küre, terazi) çevrili olmasına rağmen eylemsizlik içinde donup kalmış kanatlı bir deha figürü tasvir edilir. Bu, yaratıcı potansiyelin melankolik bir ataletle kilitlendiği anın en güçlü görsel ifadesidir.

c) Aydınlanma ve Modern Psikiyatri: Aklın Patolojisi​

Rönesans'ın bu yüceltilmiş deha portresine doğrudan bir reaksiyon olarak Aydınlanma Çağı, melankolinin deha ve yaratıcılıkla olan romantik bağını rasyonel bir cerrahiyle kopararak onu tamamen tıbbi ve patolojik bir kategoriye indirgedi. Akıl, yeni dönemin en yüce değeri haline gelirken, melankoli aklın bir hastalığı, tedavi edilmesi gereken bir sapma olarak görülmeye başlandı.

Fransa'da Philippe Pinel ve öğrencisi Jean-Étienne-Dominique Esquirol, akıl hastalarına yönelik insancıl reformların öncüsü olurken, aynı zamanda melankoliyi modern psikiyatrinin bir nesnesi haline getirdiler. Melankoli, artık felsefi bir mizaç değil, dikkatle gözlemlenmesi, sınıflandırılması ve tedavi edilmesi gereken klinik bir sendromdu. Bu sürecin doruk noktası, Alman psikiyatr Emil Kraepelin'in çalışmaları oldu. Kraepelin, ruhsal hastalıkları modern bir sınıflandırma sistemine oturtarak, manik-depresif delilik ile erken bunamayı (şizofreni) birbirinden ayırdı. Bu süreçte, tarihsel ve felsefi çağrışımlarla yüklü olan "melankoli" terimi yerine, daha nötr ve klinik bir ifade olan "depresyon" terimini popülerleştirdi. Bu, melankolinin dehadan hastalığa olan yolculuğunun son durağıydı.

d) Psikanalitik Devrim: Yas ve Melankoli Ayrımı​

1. yüzyılın başlarında Sigmund Freud, "Yas ve Melankoli" (1917) başlıklı makalesiyle kavrama yepyeni ve devrimci bir boyut kazandırdı. Freud, her ikisi de bir kayba verilen tepkiler olmasına rağmen, bu iki durum arasında temel bir psikolojik ayrım yaptı:​

• Yas (Mourning): Freud'a göre yas, sevilen bir kişinin ölümü gibi bilinçli bir kayba verilen sağlıklı ve normal bir tepkidir. Yas sürecinde birey, acı verici de olsa gerçekliği kabul eder ve libidinal enerjisini yavaş yavaş kaybedilen nesneden çekerek yeni nesnelere yönlendirmeye hazırlanır. Yasta, birey için "dünya fakirleşmiş ve boşalmıştır." Bu süreç, zamanla doğal olarak tamamlanır.
• Melankoli (Melancholia): Melankoli ise patolojik bir durumdur. Burada kayıp, çoğu zaman bilinçdışıdır veya kaybın ne anlama geldiği tam olarak kavranamamıştır. Melankolide temel dinamik, kaybedilen nesneye yönelik ambivalans (çifte değerlilik), yani hem sevgi hem de nefret içeren çelişkili duygulardır. Birey, nesneye yönelik bilinçdışı öfkesini dışa vuramadığı için bu saldırganlığı kendi içine, yani egosuna yöneltir. Sonuç, kendini acımasızca suçlama, aşağılama ve değersizleştirme hissidir. Melankolide, dünya değil, "egonun kendisi fakirleşmiş ve boşalmıştır."

Freud'un bu temel ayrımı, Melanie Klein'in bebeğin anne memesini kaybetme korkusuyla ilişkili "depresif pozisyon" kavramı veya Judith Butler'ın toplumsal olarak yasaklanmış eşcinsel aşkların kaybıyla ortaya çıkan "toplumsal cinsiyet melankolisi" gibi post-Freudyen teorilerle daha da genişletilmiştir.

Melankolinin bu zengin tarihsel ve psikanalitik mirası, Bölüm 2'de incelenen anlık bilişsel yanlılıklarla derin bir bağ kurmaktadır. Her iki alan da, görünüşte "irrasyonel" olan tepkilerimizin, insanın kayıp, anlam ve varoluşla mücadelesindeki temel dinamikleri nasıl aydınlattığını göstermektedir.

3. Sentez: Kayıp Karşısında Anlamın İnşası Olarak "İrrasyonellik"​

Bu bölümde, önceki bölümlerde ayrı ayrı incelenen bilişsel mekanizmalar ile melankolinin felsefi derinliği bir araya getirilmektedir. Bu sentez, insanın "irrasyonel" olarak etiketlenen tepkilerinin aslında varoluşsal kaosla başa çıkmak için geliştirdiği karmaşık stratejiler olduğunu ortaya koymaktadır. Evrimsel olarak şekillenmiş "hızlı" bilişsel mekanizmalar psikolojik zemini oluştururken, kültürel olarak inşa edilmiş "yavaş" melankoli anlatıları bu zemin üzerinde yükselir. Bilişsel yanlılıklar zihnimizin donanımı ise, melankoli ve yas süreçleri de varoluşsal tehditler karşısında bu donanım üzerinde çalıştırdığımız karmaşık yazılımlardır.

a) Bilişsel Yanlılıklardan Varoluşsal Savunmalara​

Tanımlanabilir Kurban Etkisi ve Psişik Hissizleşme, ilk bakışta ahlaki bir zayıflık gibi görünebilir. Ancak "Adaptif İrrasyonaliteler" kavramı çerçevesinde bu mekanizmalar, zihinsel bütünlüğü korumaya yönelik birer varoluşsal savunma olarak yeniden yorumlanabilir. Evrimsel geçmişimiz, bizi kabile ölçeğindeki, somut ve yönetilebilir tehditlere (örneğin, kabilenin bir üyesinin tehlikede olması) odaklanmaya programlamıştır. Milyonlarca insanın acı çektiği istatistiksel bir gerçeklik, bilişsel ve duygusal kapasitemizi aşar. Bu bağlamda Psişik Hissizleşme, Orta Çağ'da bir günah olarak görülen Acedia'nın (ruhsal uyuşukluk) bilişsel temelini oluşturur; kitlesel acılar karşısındaki bu zihinsel geri çekilme, kavramsal bir çerçeveye oturtulmuş evrimsel bir gerçekliktir.

Benzer bir adaptif mekanizma, çocuk ölümü gibi rasyonel bir açıklaması olmayan, doğa dışı kabul edilen kayıplar karşısında ortaya çıkan **"majik düşünce"**dir. Joan Didion'un, ölen kocasının ayakkabılarını "geri döndüğünde ihtiyacı olacağı" düşüncesiyle saklaması, rasyonel aklın iflas ettiği noktada devreye giren bir başa çıkma stratejisidir. Bu düşünce biçimi, travmatik gerçeğin ezici acısını bir anda kabul etmek yerine, onu "dozajını ayarlayarak" yönetme işlevi görür. İnkar ritüelleri veya karşı-olgusal düşünceler ("eğer şöyle yapsaydım..."), kaosun ortasında bir kontrol yanılsaması yaratarak psişenin parçalanmasını engeller.

b) Acının Felsefi Boyutu: Yüce ve Anlam İkamesi​

Tıpkı Tanımlanabilir Kurban Etkisi'nin zihnimizi kavranabilir ölçekte tutması gibi, Immanuel Kant'ın "Yüce" (The Sublime) kavramı da zihnin kavrayış sınırlarını aştığı andaki kırılmayı felsefi olarak tanımlar. Travmatik kayıp, bu felsefi Yüce'nin en kişisel ve yıkıcı tezahürüdür ve yarattığı anlam boşluğu, melankolinin bir "anlam ikamesi" olarak sahneye çıkmasına zemin hazırlar. Kant'a göre Yüce, güzellik gibi estetik bir haz değildir. Aksine, anlama yetimizin ve hayal gücümüzün sınırlarını aşan, ezici bir büyüklük veya güç karşısında hissettiğimiz korku ve saygı karışımı bir "negatif haz"dır. Tıpkı Yüce deneyimi gibi, Jean-François Lyotard'ın "Differend" (Uyuşmazlık) olarak kavramsallaştırdığı travmatik kayıplar da mevcut anlam sistemlerimizi ve dilimizi yetersiz bırakarak çökertebilir. İşte bu noktada, anlamsızlık ve hiçlik (The Void) karşısında, acının kendisi tutunulacak tek şey, varoluşun tek kanıtı haline gelir.

c) Melankoli Bir Rasyonalizasyon Stratejisi Olarak​

Bu perspektiften bakıldığında, melankolik durumlar pasif bir çöküntü değil, üç temel varoluşsal sorunu rasyonalize etmeye yönelik aktif bir zihinsel çabadır:

• Suçluluğun Rasyonalizasyonu: Anlamsız bir trajedi karşısında kurban olmanın getirdiği çaresizlik dayanılmazdır. Melankolik birey, “Kendimi suçluyorum, öyleyse ben bir failim, kurban değilim,” diyerek pasif bir kurban rolünden aktif bir fail rolüne geçer. Bu, rastlantısal ve kontrol edilemez kaosu, acı verici de olsa anlaşılabilir bir nedenselliğe indirgeyerek bir eylemlilik ve kontrol hissini geri kazanma çabasıdır.
• Yokluğun (Absence) Rasyonalizasyonu: Sevilen birinin mutlak yokluğu, zihnin en zor kavradığı gerçekliktir. Melankoli, kaybedilen kişinin "yok" olmadığını, iç dünyada sürekli konuşulan, hesaplaşılan bir "hayalet" olarak varlığını sürdürdüğünü varsayarak bu yokluğu rasyonalize eder. Bu halüsinatif varlık, mutlak yalnızlık ve hiçliğin (The Void) getirdiği varoluşsal dehşete karşı egoyu korur. Acı dolu bir ilişki, hiç ilişki olmamasından daha katlanılabilirdir.
• Hayatta Kalmanın Rasyonalizasyonu (Survivor Guilt): Özellikle bir ebeveynin çocuğundan sonra hayatta kalması, "Adil Dünya" inancını temelden sarsar. Bitmeyen yas, bu haksızlık hissini rasyonalize etme yöntemidir. Birey, "Yaşıyorum ama zevk almıyorum, ben de içten içe ölüyorum" diyerek hayatta kalmanın bedelini öder (atonement), ölüye olan sadakatini kanıtlar ve böylece ezici suçluluk duygusunu yönetir. Bu, adaletsiz bir evrene ahlaki bir düzen dayatma çabasıdır.

Görüldüğü gibi, hem anlık bilişsel tepkilerimiz hem de uzun süreli yas süreçlerimiz, rasyonel hesaplamadan çok, kırılgan anlam dünyamızı koruma ve yeniden inşa etme çabası etrafında şekillenmektedir.

Sonuç: İstatistiklerin Ötesinde Hikaye Anlatan İnsan​

Bu yazıda yapılan analizler, insan davranışının rasyonel olmayan görünen yüzünün, aslında derin ve işlevsel bir mantığa sahip olduğunu ortaya koymuştur. Tekil kurbanlara odaklanıp kitlesel trajedilere kayıtsız kalmamız, rasyonalize edilemeyen kayıplar karşısında majik düşünceye sığınmamız veya acıyı melankolik bir kimliğe dönüştürmemiz, birer "bilişsel hata" veya "ruhsal zayıflık" değildir. Aksine, bu tepkiler insanın temel varoluşsal koşullarına (ölümlülük, sosyal bağımlılık, anlam ihtiyacı) verdiği karmaşık, çok katmanlı ve nihayetinde adaptif yanıtlardır. Bu "Adaptif İrrasyonaliteler", bizi anlamsızlığın ve varoluşsal dehşetin ezici ağırlığına karşı koruyan psikolojik savunma mekanizmalarıdır.

Sonuç olarak, insanı anlamaya yönelik modeller, onun fayda-maliyet hesabı yapan rasyonel bir aktör (Homo economicus) olduğu varsayımından uzaklaşmalıdır. Bizler, dünyayı istatistiklerle değil, hikayelerle kavrayan; soyut verilerle değil, yüzlerle ve kişisel bağlarla harekete geçen varlıklarız: bizler Homo narransız (hikaye anlatan insan). Bu bakış açısı, yalnızca bireysel psikolojiyi anlamak için değil, aynı zamanda iklim değişikliğinden küresel salgınlara kadar uzanan kitlesel trajedilere karşı toplumsal eylemi nasıl daha etkili bir şekilde motive edebileceğimize dair de önemli çıkarımlar sunmaktadır. Çözüm, daha fazla veri sunmakta değil, bu verileri insan zihninin anlam arayışına hitap eden, empatiyi tetikleyen ve ortak bir kader duygusu yaratan güçlü hikayelere dönüştürebilmekte yatmaktadır.