Yorum Stockholm Sendromu Değil: Hayatta Kalmanın Görünmeyen Stratejisi

[Tolga Hancı]

Bu içeriği görüntülemek için üçüncü taraf çerezlerini ayarlamak üzere izninize ihtiyacımız olacak.
Daha ayrıntılı bilgi için çerezler sayfamıza bakın.

Üçüncü taraf tanımlama bilgilerini kabul et

“Stockholm sendromu” denildiğinde insanların zihninde genellikle oldukça tuhaf bir senaryo beliriyor: Bir insan kendisini esir alan, tehdit eden hatta öldürebilecek kişiye zamanla âşık oluyor.

Bana göre bu açıklama meselenin en önemli tarafını gözden kaçırıyor. Çünkü burada gördüğümüz davranışın temelinde romantik bir bağlanmadan çok daha eski, daha ilkel ve evrimsel açıdan çok daha anlaşılır bir mekanizma olabilir:

Hayatta kalmak.

Üstelik psikiyatri açısından da “Stockholm sendromu” düşünüldüğü kadar sağlam bir kavram değil. DSM-5-TR veya ICD-11 gibi temel tanı sistemlerinde bağımsız bir psikiyatrik hastalık olarak yer almıyor. Üzerinde uzlaşılmış tanı kriterleri de bulunmuyor. Dolayısıyla önce yanlış soruyu bırakmak gerekiyor:

“Bir insan neden kendisini öldürebilecek birine âşık olur?”

Asıl soru bence şu:

“Kaçamayan, savaşamayan ve hayatı karşısındaki insanın kararına bağlı olan bir organizma hayatta kalmak için ne yapar?”

Cevaplardan biri: appeasement, yani yatıştırma veya uzlaşma davranışı.

Savaş ve Kaçıştan İbaret Değiliz​

Tehlike karşısında beynin seçenekleri​

Tehlikeye verilen tepkiler çoğu zaman iki kelimeyle anlatılıyor:

Fight or flight. Yani savaş veya kaç. Fakat gerçek insan davranışı bundan daha karmaşık. Tehdit altında savaşabiliriz, kaçabiliriz, donabiliriz, boyun eğebiliriz veya karşımızdaki kişiyi yatıştırmaya çalışabiliriz. Burada önemli olan, beynin ahlaki açıdan “doğru” davranışı seçmesi değildir. Sinir sisteminin temel görevi başka bir şeydir:

Organizmanın yaşamını sürdürmek.

Bir insanın karşısındaki kişi fiziksel olarak çok daha güçlüyse, kaçış yolu yoksa ve direnmenin tehlikeyi artıracağı düşünülüyorsa saldırganlığa saldırganlıkla karşılık vermek kötü bir strateji olabilir.

Bu durumda başka bir davranış ortaya çıkabilir:

“Onu sakinleştir.”

“Onunla çatışma.”

“Seni bir düşman olarak görmemesini sağla.”

“Mümkünse onunla sosyal bir bağ kur.”

İşte appeasement dediğimiz şey kabaca budur.

Bu Davranış Bilinçli mi?​

Burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Appeasement tamamen bilinçli bir plan olmak zorunda değildir.

Bir rehinenin oturup şöyle düşünmesi gerekmez:

“Şimdi saldırganla empati kuracağım, onun sempatisini kazanacağım ve böylece hayatta kalma ihtimalimi yüzde 20 artıracağım.”

İnsan beyni davranışların büyük bölümünü böyle matematiksel bir bilinçlilikle üretmez. Sosyal davranışlarımızın önemli kısmı bilinçli düşünce ile otomatik süreçlerin karışımından oluşur.

Bir insan karşısındaki kişinin ses tonunu fark eder, kızgınlığını sezebilir, hangi sözlerin onu sakinleştirdiğini öğrenebilir, hangi davranışın tehlikeyi artırdığını fark edebilir. Bir süre sonra davranış giderek otomatikleşebilir. Kişi saldırganın ruh halini sürekli takip etmeye başlayabilir. Buna psikolojide bazen hipervijilans, yani aşırı tehdit gözetimi denir.

Beyin şu soruların cevaplarını devamlı tahmin etmeye çalışır:

Şu anda sinirli mi?

Bunu söylersem kızar mı?

Sessiz kalırsam daha mı güvenli olurum?

Benimle konuştuğunda sakinleşiyor mu?

İnsan bunu bilinçli olarak planlamasa bile davranış zaman içinde bir hayatta kalma stratejisine dönüşebilir.

Otonom Sinir Sistemiyle Aynı Şey Değil​

Refleks ile sosyal stratejiyi birbirine karıştırmamak gerekiyor

Fight, flight ve bazı freeze tepkileri otonom sinir sistemiyle doğrudan ilişkilidir. Tehlike algılandığında sempatik sinir sistemi aktive olabilir. Kalp atışı hızlanır, kaslara kan akışı artar, dikkat tehdide yönelir ve vücut harekete hazırlanır. Donma tepkisi ise daha karmaşıktır ve sempatik-parasempatik sistemlerin birlikte rol oynayabildiği farklı fizyolojik durumları kapsar. Appeasement ise bunlardan biraz farklıdır.

Appeasement tek başına bir otonom refleks değildir.

Daha çok sinir sistemi, öğrenme, sosyal biliş, korku, bağlanma ve davranışsal stratejilerin birlikte ortaya çıkardığı bir tepkidir.

Başka bir ifadeyle:

Savaşmak bir savunma tepkisi olabilir.

Kaçmak bir savunma tepkisi olabilir.

Donmak bir savunma tepkisi olabilir.

Ama bazen en iyi savunma:

Karşındaki kişinin sana saldırmak istememesini sağlamaktır.

Bu sonuncusu fiziksel savunmadan sosyal savunmaya geçiştir.

Ve insan türünün olağanüstü sosyal zekâsı düşünüldüğünde bunun ortaya çıkması hiç şaşırtıcı değildir.

“Katiline Âşık Olmak” Neden Yanlış Bir Açıklama?​

Bir insana sempati göstermek ile o insana âşık olmak aynı şey değildir. Korku altında ortaya çıkan minnettarlık da sevgi değildir. Bir tehdit ortadan kalktığında hissedilen rahatlama da aşk değildir. Üstelik aşırı bağımlılık koşullarında normal değer ölçülerimiz tamamen değişebilir. Normal yaşamda bir insanın size bir bardak su vermesi sıradan bir davranıştır. Fakat suyunuzu, yemeğinizi, hareket özgürlüğünüzü ve hatta yaşamınızı kontrol eden kişi size iyi davrandığında bunun psikolojik ağırlığı tamamen değişebilir.

Tehdidin kısa süreliğine ortadan kalkması bile ödül gibi algılanabilir.

Burada çok güçlü bir öğrenme mekanizması ortaya çıkar:

Tehdit → rahatlama → yeniden tehdit → yeniden rahatlama.

Beyin bu döngü içinde saldırganın davranışlarını olağanüstü dikkatle takip etmeye başlar. Dışarıdaki gözlemci ise yalnızca sonucu görür:

“Ona karşı neden bu kadar anlayışlı davranıyor?”

Fakat içeride yaşanan mekanizma çok farklı olabilir:

“Bu kişinin ne yapacağını anlayabilirsem hayatta kalabilirim.”

En İlginç Nokta: Saldırganı Kendine Bağlamak​

Bence olayın en az konuşulan tarafı burada başlıyor. Appeasement yalnızca kurbanın saldırgana bağlanması şeklinde düşünülmemeli. Ters yönde bir süreç de olabilir.

Kurban saldırganın kendisine bağlanmasını sağlamaya çalışıyor olabilir.

Çünkü bir insan için anonim bir “rehineyi”, “düşmanı” veya “hedefi” yok etmek psikolojik olarak daha kolay olabilir. Fakat o kişi artık bir isim, bir yüz, bir hikâye ve konuştuğun gerçek bir insan haline geldiğinde durum değişebilir. Bu yüzden tehdit altındaki insan içgüdüsel veya yarı bilinçli biçimde şunu yapabilir:

• Konuşur.
• Kendisinden bahseder.
• Karşısındaki kişiyi dinler.
• Onunla ortak noktalar bulur.
• Sempati yaratmaya çalışır.

Burada çok ilginç bir sosyal mekanizma var. İnsanlar, karşılarındaki kişiyi bir kategori olarak gördüklerinde ona zarar vermeleri psikolojik olarak daha kolaydır. Bunun altında romantik bir dürtü bulunması gerekmez. Çok daha basit bir biyolojik mantık yeterlidir.

“Beni insan olarak görürse bana zarar verme ihtimali azalabilir.”

Bana göre Stockholm sendromu tartışmasının en ilginç taraflarından biri tam olarak budur.

Peki Toplum Neden Bunu Böyle Görmüyor?​

Çünkü davranışı sonuçtan okuyoruz​

İnsan zihninin temel bilişsel hatalarından biri, başka insanların davranışlarını içinde bulundukları koşullardan çok kişilikleriyle açıklamaktır. Psikolojide buna temel yükleme hatası denir. Bir rehine saldırganla konuşuyor. Onu savunuyor gibi görünüyor. Polise kızıyor.

Dışarıdaki gözlemci hemen karakter açıklamasına gider:

“Demek ki ona bağlandı.”

Oysa aynı davranışın çevresel açıklaması olabilir:

“Bu davranış benim hayatta kalma ihtimalimi artırıyor.”

Sorun şu ki dışarıdaki insan güvenli bir koltukta oturmaktadır. Rehinenin sinir sistemi ise gerçek tehdidin içindedir. İki kişinin dünyayı aynı şekilde değerlendirmesini beklemek mantıksızdır.

Fark Edilmeyen Şey Neden Fark Edilmez?​

İnsan zihninin bir başka özelliği karmaşık süreçleri basit hikâyelere dönüştürmesidir.

“Bir insan saldırganını yatıştırmak için sosyal bağ oluşturuyor, davranışlarını modelliyor, tehdit seviyesini sürekli hesaplıyor ve karşı tarafın empatisini artırmaya çalışıyor.”

Bu açıklama doğru olsa bile karmaşıktır.

Ama şu cümle çok daha kolaydır:

“Rehine soyguncuya âşık oldu.”

Medya açısından da ikinci hikâye çok daha ilgi çekicidir. Romantizm, suç ve psikolojik tuhaflık aynı hikâyede birleşir. Böylece karmaşık bir hayatta kalma mekanizması popüler kültürde garip bir aşk hikâyesine dönüşür. Bir kavram toplumun diline bu şekilde yerleştikten sonra ikinci bir problem ortaya çıkar:

Etiket açıklamanın yerini alır.

Bir insan alışılmadık biçimde saldırganına sempati gösteriyor.

“Neden?”

“Stockholm sendromu.”

Ama bu aslında cevap değildir. Sadece davranışa isim vermektir. Asıl bilimsel soru hâlâ ortadadır:

Bu davranışı hangi mekanizma üretiyor?

Bilimin de Burada Bir Problemi Var​

Bu konuları kontrollü biçimde araştırmak son derece zordur. Bir laboratuvarda gerçek rehine durumu yaratamazsınız. İnsanların hayatlarını tehdit edip hangi davranışların ortaya çıktığını deneysel olarak inceleyemezsiniz. Dolayısıyla elimizde çoğunlukla olay sonrası anlatımlar, vaka incelemeleri ve benzer travmatik koşulların araştırmalarından elde edilen dolaylı kanıtlar bulunur. Bu nedenle “Stockholm sendromunun mekanizması kesin olarak şudur” demek bilimsel açıdan doğru değildir.

Fakat aynı şekilde:

“İnsanlar bazen kendilerini öldürebilecek kişilere âşık oluyorlar.”

demek de hiçbir şeyi açıklamaz.

Appeasement modeli en azından davranışı biyoloji, öğrenme ve evrim açısından anlaşılır bir çerçeveye yerleştiriyor.

Sonuç: Aşk Değil, Hayatta Kalma Olabilir​

Ben bu meseleye baktığımda romantik bir paradoks görmüyorum. Çok daha eski bir mekanizma görüyorum. Milyonlarca yıllık evrim boyunca sosyal canlıların sürekli çözmek zorunda kaldığı bir problem:

“Benden daha güçlü bir canlı bana zarar verebilecek durumdaysa ne yapmalıyım?”

1. Bazen cevap savaşmaktır.
2. Bazen kaçmaktır.
3. Bazen donmaktır.

Ama bazen en etkili yöntem:

Karşındaki canlıyı yatıştırmak, onun davranışlarını öğrenmek ve onun gözünde tehdit edilmeye değer bir düşman olmaktan çıkmaktır.

İnsan bunu bilinçli biçimde yapabilir. Yarı bilinçli biçimde de yapabilir. Ya da yıllar boyunca gelişmiş sosyal ve sinirsel mekanizmalar bunu kendiliğinden başlatabilir. Sonradan gerçek bir duygusal bağ bile ortaya çıkabilir. İnsan beyni karmaşıktır. Ama sürecin başlangıcına doğrudan “aşk” adını vermek bana göre büyük bir kategorik hatadır.

Belki de Stockholm sendromu diye yıllardır romantikleştirdiğimiz olgunun önemli bir bölümünde gördüğümüz şey çok daha temel bir davranıştır:

Bir insanın, kendisini öldürebilecek kişiye âşık olması değil; hayatta kalabilmek için o kişinin kendisini öldürmek istememesini sağlamaya çalışması.